Donald Trump suýt mất trắng đầu thập niên 1990 vì năm nguyên nhân cùng lúc dồn lại: vay nợ ở mức rất cao và ký bảo lãnh cá nhân, mua nhiều tài sản lớn đúng cuối chu kỳ tăng giá 1988–1989, mở rộng sang những ngành xa năng lực cốt lõi, để chính các sòng bạc của mình ở Atlantic City giành khách lẫn nhau, và gặp suy thoái kinh tế kèm thị trường bất động sản New York lao dốc.
Một nguyên nhân đơn lẻ thì doanh nghiệp vẫn có thể chịu được. Điều làm khủng hoảng trở nên nghiêm trọng là chúng khuếch đại nhau: nợ cao khiến suy thoái thành nguy hiểm, tài sản mua giá cao khiến không bán được để trả nợ, ngành xa khiến người chủ không đủ thời gian quản lý. Bài viết tách từng lớp, rồi gợi ý cách người kinh doanh ở Việt Nam tự soát những lớp tương tự trong doanh nghiệp mình.
Nguyên nhân 1: đòn bẩy cao và bảo lãnh bằng tài sản riêng
Cuối thập niên 1980, hầu hết các thương vụ lớn của Trump Organization được tài trợ chủ yếu bằng vốn vay ngân hàng và trái phiếu. Theo các ước tính của báo chí kinh doanh thời đó, tổng nợ của các mảng kinh doanh lên tới vài tỷ USD, vay từ vài chục ngân hàng, và một phần đáng kể, thường được nêu ở mức gần một tỷ USD, có bảo lãnh cá nhân của ông. Các nguồn không thống nhất con số chính xác, nhưng đồng ý về bản chất: phần vốn tự có rất mỏng.
Đòn bẩy cao làm lợi nhuận trên vốn tự có rất đẹp khi giá tài sản tăng, và làm lỗ nhân lên tương tự khi giá giảm. Bảo lãnh cá nhân thêm một tầng rủi ro: lẽ ra một dự án thất bại chỉ kéo theo công ty sở hữu dự án đó, nhưng khi người chủ đã bảo lãnh, mọi khoản nợ có thể truy tới tài sản riêng của ông. Các khoản vay riêng lẻ vì thế nối thành một chuỗi, một mắt xích đứt có thể kéo cả chuỗi.
Nguyên nhân 2: mua nhiều tài sản lớn ở cuối chu kỳ
Chỉ trong khoảng hai năm 1988–1989, danh mục của ông thêm một loạt tài sản lớn, phần lớn mua ở mức giá được giới phân tích đánh giá là cao:
- Khách sạn Plaza ở Manhattan (1988): mua với giá khoảng hơn 400 triệu USD, gần như toàn bộ bằng vốn vay; dòng tiền của khách sạn không đủ trả lãi.
- Hãng bay Eastern Air Shuttle (1989): mua khoảng 365 triệu USD bằng vốn vay, đổi tên thành Trump Shuttle.
- Du thuyền cỡ lớn (1988): mua lại từ một chủ cũ, dự định dùng tiếp đãi khách quan trọng của các sòng bạc.
- Sòng bạc Taj Mahal ở Atlantic City: hoàn thiện công trình dở dang với chi phí khoảng một tỷ USD, tài trợ bằng trái phiếu lãi suất cao.
Cuối một chu kỳ tăng giá dài, người mua thường tin rằng giá sẽ tiếp tục lên, ngân hàng sẵn lòng cho vay, và các con số dự phóng lấy những năm tốt nhất làm chuẩn. Khi chu kỳ đảo chiều, những tài sản mua đắt nhất là những tài sản khó bán nhất, vì không người mua nào chịu trả giá cũ trong thị trường mới.
Nguyên nhân 3: mở rộng sang ngành xa năng lực cốt lõi
Năng lực đã được chứng minh của ông ở thời điểm đó là phát triển và cải tạo bất động sản cao cấp ở Manhattan: tìm vị trí, đàm phán với chính quyền và đối tác, hoàn thiện công trình chỉn chu. Hãng bay, du thuyền, một đội bóng bầu dục ở giải đấu nhỏ hơn và kinh doanh sòng bạc quy mô lớn đều đòi hỏi những năng lực vận hành rất khác: quản lý đội bay và lịch bay, quản lý hàng nghìn nhân viên ca kíp, kiểm soát chi phí vận hành hằng ngày.
Vấn đề không nằm ở việc đa dạng hoá, mà ở chỗ mỗi ngành mới đều cần người chủ dành thời gian học, trong khi bộ máy quản lý của một doanh nghiệp gia đình vốn dồn quyết định vào một người. Sự kiện tháng 10/1989 làm điều này rõ hơn: một tai nạn trực thăng làm ba lãnh đạo cấp cao phụ trách mảng sòng bạc của ông qua đời. Theo nhiều tiểu sử, mất cùng lúc những người hiểu vận hành nhất là một cú đánh lớn vào bộ máy đúng trước khi Taj Mahal khai trương.
Nguyên nhân 4: các sòng bạc của chính mình giành khách lẫn nhau
Đến năm 1990, ông sở hữu ba sòng bạc lớn ở cùng một thị trấn ven biển Atlantic City: Trump Plaza, Trump's Castle và Taj Mahal mới mở. Tổng lượng khách đến thị trấn không tăng tương ứng với lượng phòng và bàn chơi mới. Hệ quả mà nhiều nhà phân tích đã cảnh báo trước khi Taj Mahal khai trương: một phần doanh thu của sòng bạc mới chỉ là doanh thu chuyển từ hai sòng bạc cũ sang, gọi là hiện tượng ăn mòn doanh thu của chính mình.
Bài toán ở đây là mỗi cơ sở có khoản nợ riêng, lãi riêng phải trả. Nếu ba cơ sở chia nhau một chiếc bánh không lớn thêm, cả ba cùng thiếu tiền trả lãi. Đây là sai lầm mà chuỗi cửa hàng nhỏ cũng hay mắc: mở điểm mới quá gần điểm cũ, doanh thu tổng tăng ít mà chi phí mặt bằng, nhân sự, và nợ vay tăng gấp đôi.
Nguyên nhân 5: suy thoái và thị trường siết tín dụng
Môi trường bên ngoài đổi chiều đúng lúc nợ đạt đỉnh. Mỹ bước vào suy thoái năm 1990–1991; giá nhiên liệu tăng mạnh năm 1990 làm ngành hàng không lao đao; thị trường văn phòng và khách sạn ở New York giảm giá sâu. Trước đó, cải cách thuế năm 1986 đã thu hẹp nhiều ưu đãi khấu hao cho bất động sản, làm giảm sức hấp dẫn của đầu tư nhà đất bằng vốn vay. Cùng lúc, cuộc khủng hoảng các hiệp hội tiết kiệm và cho vay khiến ngân hàng Mỹ bị giám sát chặt hơn và dè dặt cho vay mới.
Với một doanh nghiệp vay ít, suy thoái là giai đoạn khó khăn nhưng sống được. Với một doanh nghiệp mà mỗi tài sản đều phải có dòng tiền tốt mới trả nổi lãi, suy thoái biến thành khủng hoảng thanh khoản: doanh thu giảm, lãi vẫn phải trả, tài sản không bán được giá, ngân hàng không cho vay đảo nợ. Đây là lý do các nhà phân tích tài chính luôn hỏi "doanh nghiệp chịu được bao lâu nếu doanh thu giảm 20–30%" chứ không chỉ hỏi "lợi nhuận năm nay bao nhiêu".
Những dấu hiệu cảnh báo đã có từ trước
Nhìn lại, khủng hoảng không đến bất ngờ. Ngay trong giai đoạn 1988–1989 đã có những tín hiệu mà một người đọc báo cáo tài chính kỹ có thể nhận ra:
- Lãi suất vay tăng dần qua từng thương vụ: khi khoản tài trợ cho Taj Mahal phải trả lãi tới 14%, thị trường đang nói rằng rủi ro của nhóm tài sản này đã cao.
- Tài sản mới không tự trả nổi lãi ngay từ đầu: theo nhiều phân tích, dòng tiền của khách sạn Plaza không đủ trang trải tiền lãi của khoản vay dùng để mua nó, nghĩa là phải trông vào việc tăng giá hoặc tăng doanh thu trong tương lai.
- Nhà phân tích ngành cảnh báo công khai: trước khi Taj Mahal mở cửa, đã có những phân tích cho rằng thị trường Atlantic City không đủ lớn để nuôi thêm một sòng bạc cỡ đó với mức nợ như vậy.
- Ngành hàng không lỗ trên diện rộng: nhiều hãng bay Mỹ cuối thập niên 1980 đang thua lỗ hoặc phá sản, nên việc một người ngoài ngành mua hãng bay bằng vốn vay là đi ngược xu hướng chung.
- Mọi thương vụ cùng phụ thuộc một yếu tố: sức chi tiêu của nhóm khách khá giả vùng Đông Bắc nước Mỹ, nên khi yếu tố này suy yếu, tất cả cùng yếu đi.
Mỗi tín hiệu riêng lẻ đều có thể được giải thích cho qua. Khi cả năm cùng xuất hiện, đó là lúc nên dừng mở rộng và giảm nợ. Kỷ luật này khó nhất chính vào giai đoạn mọi việc đang thuận, vì không ai muốn rút khi bàn tiệc còn đông.
Năm nguyên nhân khuếch đại nhau thế nào
Bảng dưới đặt từng nguyên nhân cạnh hệ quả và câu hỏi tự soát cho doanh nghiệp nhỏ:
| Nguyên nhân | Một mình nó gây ra | Khi cộng với các nguyên nhân khác | Câu hỏi tự soát |
|---|---|---|---|
| Nợ cao, bảo lãnh cá nhân | Áp lực trả lãi | Suy thoái biến thành khủng hoảng | Doanh thu giảm 30% thì trả lãi được mấy tháng? |
| Mua cuối chu kỳ | Lợi nhuận mỏng | Không bán được tài sản để trả nợ | Giá mua dựa trên năm tốt nhất hay năm bình thường? |
| Ngành xa | Hiệu quả vận hành thấp | Người chủ không đủ thời gian cứu mảng chính | Ai thật sự hiểu vận hành ngành mới? |
| Tự cạnh tranh | Doanh thu chia nhỏ | Mọi cơ sở cùng thiếu tiền trả lãi | Điểm mới lấy khách mới hay khách của điểm cũ? |
| Suy thoái, siết tín dụng | Doanh thu giảm | Không thể đảo nợ | Có nguồn vay dự phòng nào không phụ thuộc thị trường? |
Điểm chung của cả năm câu hỏi: chúng đều phải trả lời trước khi ký hợp đồng mua hay vay, vì lúc khủng hoảng đến thì không còn lựa chọn nào rẻ.
Áp dụng cho người kinh doanh ở Việt Nam: học gì, dè chừng gì
Bài học dùng được ngay là coi rủi ro như một hệ thống chứ không phải từng khoản riêng lẻ. Ví dụ giả định: anh Minh có hai quán cà phê ở Đà Nẵng, đang tính mở quán thứ ba bằng tiền vay thế chấp nhà, đồng thời góp vốn vào một tiệm bánh của người quen. Từng việc nghe đều hợp lý. Nhưng nếu khách du lịch giảm một mùa, cả ba quán cùng giảm doanh thu, tiệm bánh cũng cần thêm vốn, và căn nhà đứng sau tất cả. Viết các khoản ra một tờ giấy và hỏi "cái gì cùng xấu đi một lúc" sẽ thấy rủi ro thật.
Điều nên dè chừng là kết luận ngược rằng không nên vay hay không nên mở rộng. Ông vẫn hồi phục được phần lớn vì cốt lõi là bất động sản vị trí tốt ở Manhattan, thứ vẫn có giá trị khi thị trường quay lại. Người kinh doanh nhỏ ít khi có tài sản cốt lõi như thế để làm điểm tựa. Vì vậy, giới hạn hợp lý là: không để một khoản vay nào có thể kéo theo nhà ở của gia đình, giữ tiền dự phòng đủ vài tháng chi phí cố định, và chỉ mở rộng sang ngành mới khi đã có người hiểu ngành đó cùng làm. Các quy định về thế chấp, vay vốn ở Việt Nam thì đọc theo quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Tổng nợ của Trump đầu thập niên 1990 là bao nhiêu?
Báo chí kinh doanh thời đó nêu các ước tính khác nhau, thường ở mức vài tỷ USD nợ của các mảng kinh doanh, cộng với phần bảo lãnh cá nhân thường được nêu gần một tỷ USD. Vì phần lớn là nợ của nhiều công ty riêng lẻ và các khoản vay được tái cơ cấu nhiều lần, nên khi trích con số nên ghi rõ là ước tính và nêu nguồn.
Khủng hoảng nợ của Trump có liên quan đến suy thoái năm 1990 không?
Có. Suy thoái 1990–1991, giá nhiên liệu tăng và thị trường bất động sản New York giảm làm dòng tiền của khách sạn, hãng bay và sòng bạc đều yếu đi. Tuy vậy, suy thoái chỉ là chất xúc tác. Nhiều doanh nghiệp bất động sản vay ít hơn đã đi qua giai đoạn này mà không cần tái cơ cấu nợ.
Ăn mòn doanh thu của chính mình là gì?
Đó là khi sản phẩm hoặc cơ sở mới lấy khách chủ yếu từ sản phẩm hoặc cơ sở cũ của cùng chủ, thay vì mang khách mới về. Tổng doanh thu tăng ít trong khi chi phí và nợ tăng nhiều. Trường hợp ba sòng bạc ở cùng Atlantic City là ví dụ hay được dùng trong các lớp quản trị.
Tai nạn trực thăng năm 1989 ảnh hưởng thế nào đến công việc kinh doanh?
Tháng 10/1989, ba lãnh đạo cấp cao phụ trách mảng sòng bạc của ông qua đời trong một tai nạn trực thăng. Nhiều tiểu sử đánh giá đây là tổn thất lớn về năng lực quản lý, vì những người hiểu vận hành nhất không còn đúng lúc Taj Mahal chuẩn bị khai trương. Nó cũng cho thấy rủi ro khi bộ máy phụ thuộc vào vài cá nhân.
Cải cách thuế năm 1986 của Mỹ liên quan gì đến bất động sản?
Đạo luật cải cách thuế năm 1986 thu hẹp một số ưu đãi khấu hao và giới hạn việc dùng khoản lỗ từ đầu tư bất động sản để giảm thuế thu nhập khác. Điều này làm giảm sức hút của bất động sản mua bằng vốn vay, góp phần làm thị trường chững lại vào cuối thập niên 1980.
Doanh nghiệp nhỏ nên kiểm tra sức chịu đựng thế nào?
Một cách đơn giản là thử ba kịch bản: doanh thu giảm 10%, 30% và 50% trong sáu tháng, giữ nguyên chi phí cố định và lịch trả nợ. Tính xem tiền mặt cạn sau bao lâu ở mỗi kịch bản. Nếu kịch bản 30% làm cạn tiền dưới ba tháng, đó là dấu hiệu nên giảm nợ hoặc tăng dự phòng trước khi mở rộng.