Bảo lãnh cá nhân là cam kết của chủ doanh nghiệp rằng nếu công ty không trả được nợ, chính ông bà ấy sẽ trả bằng tài sản riêng. Ký bảo lãnh, bức tường trách nhiệm hữu hạn giữa công ty và chủ bị khoét một lỗ: món nợ của công ty trở thành món nợ có thể truy tới nhà cửa, tiền tiết kiệm của người chủ.
Năm 1990, đây chính là lý do Donald Trump suýt mất cả tài sản cá nhân: theo các ước tính của báo chí thời đó, trong mấy tỷ USD nợ của các mảng kinh doanh, có phần thường được nêu gần một tỷ USD do ông bảo lãnh cá nhân. Bài viết giải thích cơ chế bảo lãnh, chuyện đã xảy ra với ông và các ngân hàng, rồi chuyển sang câu hỏi thực tế: chủ doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam nên ký bảo lãnh thế nào, giới hạn ra sao.
Trách nhiệm hữu hạn và lỗ thủng mang tên bảo lãnh
Lý do người ta lập công ty trách nhiệm hữu hạn hay công ty cổ phần thay vì kinh doanh dưới tên mình là để tách rủi ro: công ty là một pháp nhân riêng, chủ sở hữu chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi số vốn đã góp. Nếu công ty thua lỗ, chủ nợ chỉ đòi được tài sản của công ty. Ở Việt Nam, Luật Doanh nghiệp quy định nguyên tắc này cho công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần, trong khi chủ doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình.
Ngân hàng hiểu rõ điều đó, nên khi cho một công ty nhỏ hoặc một dự án rủi ro vay, họ thường đòi thêm bảo lãnh của chủ sở hữu, hoặc thế chấp tài sản cá nhân như nhà ở. Ký vào đó, người chủ tự nguyện đặt tài sản riêng vào cuộc chơi của công ty. Bảo lãnh không xấu: nó giúp doanh nghiệp nhỏ vay được vốn mà không có nó thì không vay nổi. Vấn đề là quy mô và sự tích tụ. Một bảo lãnh vừa sức là đòn bẩy, mười bảo lãnh chồng lên nhau là một quả bom hẹn giờ.
Chuyện đã xảy ra năm 1990
Theo các nguồn phổ biến (báo chí kinh doanh và các sách tiểu sử), diễn biến chính như sau:
- Cuối thập niên 1980: nhiều khoản vay lớn cho các thương vụ (khách sạn Plaza, hãng bay, du thuyền, các toà nhà) có bảo lãnh cá nhân của ông, vì ngân hàng muốn thêm lớp bảo đảm khi phần vốn tự có của dự án mỏng.
- Đầu năm 1990: dòng tiền từ sòng bạc, khách sạn, hãng bay cùng yếu đi; một số khoản lãi không trả đúng hạn. Các ngân hàng, vốn là vài chục tổ chức khác nhau, nhận ra họ cùng nắm bảo lãnh của một người mà tổng tài sản không đủ trả hết.
- Giữa năm 1990: thay vì mỗi ngân hàng tự đòi, các chủ nợ lớn ngồi lại cùng nhau. Họ đồng ý hoãn lãi, cho vay thêm một khoản để duy trì hoạt động, đổi lại ông phải đưa thêm tài sản làm bảo đảm và chấp nhận một mức chi tiêu cá nhân hằng tháng do ngân hàng giám sát.
- Các năm sau: nhiều tài sản lần lượt được nhượng lại cho chủ nợ hoặc bán đi: hãng bay, du thuyền, một phần khách sạn Plaza, phần lớn quyền ở khu đất ven sông Manhattan.
Chi tiết ngân hàng giám sát cả chi tiêu cá nhân cho thấy rõ bản chất của bảo lãnh: khi người bảo lãnh không trả được, ranh giới giữa tài chính công ty và tài chính gia đình biến mất. Chủ nợ có quyền hỏi đến cả những khoản chi tưởng như riêng tư nhất.
Vì sao các ngân hàng chọn gia hạn thay vì siết nợ
Nghe thì lạ: con nợ không trả được mà chủ nợ còn cho vay thêm. Nhưng nhìn từ phía ngân hàng thì hợp lý. Nếu siết nợ ngay giữa suy thoái, họ phải bán khách sạn, toà nhà, hãng bay ở mức giá thấp nhất chu kỳ; nhiều ngân hàng cùng bán một lúc còn đẩy giá xuống thêm. Thêm nữa, giá trị một phần tài sản gắn với chính cái tên và khả năng vận hành của ông, thứ mất đi nếu ông bị đẩy ra. Gia hạn, giữ ông lại điều hành, chờ thị trường hồi phục là phương án thu hồi được nhiều nhất.
Có một yếu tố nữa: các ngân hàng phải phối hợp với nhau. Nếu một ngân hàng tự siết trước, nó có thể thu được phần của mình nhưng làm cả khối tài sản sụp, các ngân hàng khác thiệt. Vì vậy các chủ nợ lớn chọn đàm phán tập thể. Ở quy mô nhỏ hơn, điều này cũng đúng với một doanh nghiệp vay nhiều nơi: khi khó khăn, việc nói chuyện cùng lúc với tất cả chủ nợ thường tốt hơn để họ lần lượt phát hiện và tranh nhau đòi.
Tích tụ bảo lãnh: rủi ro mà từng khoản riêng lẻ không cho thấy
Mỗi khoản bảo lãnh khi ký đều có vẻ hợp lý: dự án tốt, tài sản bảo đảm đủ, ngân hàng yên tâm. Rủi ro chỉ hiện ra khi cộng tất cả lại và đặt câu hỏi "nếu nhiều dự án cùng xấu một lúc thì sao". Đầu thập niên 1990, các dự án của ông cùng phụ thuộc vào một nền kinh tế, một thị trường bất động sản, một nhóm khách hàng có thu nhập cao. Khi suy thoái đến, chúng xấu đi cùng lúc, và các bảo lãnh cùng bị kích hoạt.
Giới quản trị rủi ro gọi đây là rủi ro tương quan: các rủi ro trông như độc lập nhưng thực ra cùng chịu một tác nhân. Chủ doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam hay gặp phiên bản này khi bảo lãnh cho khoản vay của công ty mình, rồi bảo lãnh thêm cho công ty của người thân, rồi thế chấp nhà để góp vốn vào một dự án của bạn. Ba việc khác nhau, nhưng cùng phụ thuộc một nền kinh tế địa phương và cùng đặt một căn nhà vào cuộc.
Các hình thức bảo đảm khoản vay và mức rủi ro với chủ doanh nghiệp
Nguyên lý chung, chi tiết pháp lý từng hình thức đọc theo Bộ luật Dân sự và quy định hiện hành về giao dịch bảo đảm:
| Hình thức | Chủ doanh nghiệp đặt vào cuộc | Mức rủi ro | Khi nào cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Thế chấp tài sản của công ty | Tài sản của công ty | Thấp với cá nhân | Mặc định nên ưu tiên |
| Bảo lãnh giới hạn số tiền | Tài sản riêng, tối đa một con số ghi rõ | Vừa phải, đo được | Công ty nhỏ, ngân hàng yêu cầu thêm |
| Bảo lãnh không giới hạn | Toàn bộ tài sản riêng cho khoản nợ đó | Cao | Chỉ khi khoản vay nhỏ so với tài sản gia đình |
| Thế chấp nhà ở gia đình | Chỗ ở của cả nhà | Rất cao | Hạn chế tối đa, cần đồng ý của người đồng sở hữu |
| Bảo lãnh cho công ty của người khác | Tài sản riêng cho việc mình không điều hành | Rất cao | Gần như không nên |
Nguyên tắc đọc bảng: càng xuống dưới, phần mình kiểm soát càng ít mà phần mình mất có thể càng lớn. Khi ngân hàng đề nghị bảo lãnh, câu đầu tiên nên hỏi là có thể giới hạn số tiền và thời hạn không.
Năm việc nên làm trước khi ký bảo lãnh
Một quy trình ngắn mà chủ doanh nghiệp nhỏ có thể tự làm, không cần chuyên gia:
- Liệt kê mọi bảo lãnh và thế chấp đang có, kể cả những khoản ký cho người thân, cộng tổng số tiền tối đa có thể bị đòi.
- So tổng đó với tài sản gia đình không kể nhà đang ở. Nếu tổng bảo lãnh vượt phần tài sản này, mỗi khoản ký thêm là đặt cược chỗ ở.
- Đề nghị giới hạn: số tiền tối đa, thời hạn, điều kiện chấm dứt khi khoản vay giảm xuống một mức nào đó.
- Thử kịch bản xấu: nếu hai trong số các khoản cùng bị đòi một lúc, gia đình xoay xở thế nào trong sáu tháng.
- Bàn với người đồng sở hữu tài sản (vợ, chồng) và hỏi luật sư hoặc người có chuyên môn về giao dịch bảo đảm trước khi ký những khoản lớn.
Năm bước này mất khoảng một buổi tối, ít hơn rất nhiều so với thời gian phải bỏ ra nếu một ngày nào đó cả gia đình phải ngồi tính chuyện bán nhà.
Áp dụng thế nào và nên dè chừng gì
Bài học mà chính ông rút ra, theo cách kể trong các sách về sau, là phải bảo vệ phía dưới: các dự án giai đoạn sau được cấu trúc để nợ nằm trong pháp nhân dự án, nhiều dự án chuyển sang mô hình đối tác bỏ vốn, ông góp tên và quản lý. Với người kinh doanh nhỏ ở Việt Nam, phiên bản thực tế là: vay bằng tài sản của công ty trước, bảo lãnh cá nhân có giới hạn sau, và giữ nhà ở gia đình ra ngoài mọi khoản vay kinh doanh nếu có thể.
Điều nên dè chừng là tin rằng có thể làm như các tập đoàn lớn: tách pháp nhân rồi để công ty "phá sản" khi không trả được. Doanh nghiệp nhỏ hiếm khi vay được mà không có bảo lãnh hay thế chấp của chủ, nên bức tường trách nhiệm hữu hạn trên thực tế mỏng hơn nhiều so với trên giấy. Cũng đừng ký bảo lãnh cho người khác chỉ vì nể nang: đó là dạng rủi ro mà mình không kiểm soát được bất cứ quyết định nào. Quy định cụ thể về bảo lãnh, thế chấp đọc theo quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Bảo lãnh cá nhân khác thế chấp tài sản thế nào?
Thế chấp là dùng một tài sản cụ thể, như căn nhà hay mảnh đất, làm bảo đảm; nếu không trả nợ, chủ nợ xử lý tài sản đó. Bảo lãnh là cam kết của người bảo lãnh sẽ trả thay nếu bên vay không trả, có thể đòi trên toàn bộ tài sản của người bảo lãnh trong phạm vi đã cam kết. Hai hình thức thường đi kèm nhau.
Công ty trách nhiệm hữu hạn có bảo vệ được tài sản riêng của chủ không?
Về nguyên tắc có, chủ sở hữu chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi vốn góp. Nhưng nếu chủ đã ký bảo lãnh hoặc thế chấp tài sản riêng cho khoản vay của công ty, thì với khoản nợ đó, tài sản riêng đã bị đặt vào. Trên thực tế, phần lớn chủ doanh nghiệp nhỏ đã làm vậy để vay được vốn.
Vì sao ngân hàng hay đòi chủ doanh nghiệp nhỏ bảo lãnh?
Vì doanh nghiệp nhỏ thường ít tài sản, lịch sử tài chính ngắn và khó thẩm định. Bảo lãnh của chủ vừa thêm nguồn trả nợ, vừa là cách để người chủ có động cơ điều hành cẩn trọng. Với dự án rủi ro, ngân hàng lớn ở Mỹ cũng làm đúng như vậy với Trump cuối thập niên 1980.
Có nên bảo lãnh khoản vay cho người thân không?
Chỉ nên khi số tiền nằm trong mức gia đình có thể mất mà không ảnh hưởng chỗ ở và sinh hoạt, và nên có giới hạn số tiền, thời hạn rõ ràng. Bảo lãnh cho người khác nghĩa là chịu rủi ro của những quyết định mình không tham gia. Nhiều gia đình đã mất nhà vì một lần ký nể nang.
Rủi ro tương quan là gì?
Là khi các rủi ro tưởng như độc lập nhưng thực ra cùng phụ thuộc một yếu tố chung, nên dễ xảy ra cùng lúc. Ví dụ ba khoản vay cho ba quán ăn ở cùng một thành phố du lịch đều phụ thuộc lượng khách du lịch. Khi khách giảm, cả ba cùng gặp khó và mọi bảo lãnh cùng bị kích hoạt.
Khi đã lỡ ký nhiều bảo lãnh thì nên làm gì?
Nên liệt kê toàn bộ, ưu tiên giảm những khoản không giới hạn và những khoản cho người khác, đề nghị ngân hàng thay bằng tài sản bảo đảm của công ty khi dư nợ đã giảm. Nếu bắt đầu khó trả, nên chủ động nói chuyện với các chủ nợ sớm, mang theo phương án dòng tiền cụ thể, và hỏi ý kiến luật sư.