Chapter 11 (chương 11 Bộ luật Phá sản Mỹ) là thủ tục cho phép một doanh nghiệp mất khả năng trả nợ được tiếp tục hoạt động trong khi đàm phán lại các khoản nợ dưới sự giám sát của toà án. Doanh nghiệp không bị thanh lý; chủ nợ thường chấp nhận giảm lãi, giãn hạn hoặc đổi nợ lấy cổ phần, còn chủ sở hữu cũ thường mất một phần hoặc toàn bộ quyền sở hữu.
Các công ty gắn tên Donald Trump, chủ yếu là công ty sở hữu sòng bạc và khách sạn, đã qua thủ tục này nhiều lần từ 1991 đến 2009. Các nguồn thường đếm bốn đến sáu lần, tuỳ việc tính mỗi công ty con là một vụ hay gộp theo đợt. Ông chưa từng phá sản cá nhân. Bài viết dùng các vụ ấy làm ví dụ để giải thích cơ chế chương 11, phân biệt với các loại phá sản khác, và đặt cạnh nguyên lý thủ tục phục hồi trong luật Việt Nam.
Chương 11 vận hành thế nào
Khi doanh nghiệp nộp đơn theo chương 11, một cơ chế gọi là đình chỉ tự động có hiệu lực ngay: chủ nợ tạm thời không được khởi kiện đòi nợ, siết tài sản hay thu tiền riêng lẻ. Doanh nghiệp tiếp tục kinh doanh, ban điều hành cũ thường vẫn được giữ lại với tư cách "con nợ tự quản lý tài sản", nhưng các quyết định lớn như bán tài sản hay vay mới phải được toà chấp thuận.
Trong thời gian này, doanh nghiệp soạn một phương án tái cơ cấu: khoản nợ nào giảm, khoản nào giãn, chủ nợ nào nhận cổ phần, chủ sở hữu cũ còn giữ gì. Chủ nợ được chia thành các nhóm theo thứ tự ưu tiên và bỏ phiếu. Khi phương án được thông qua theo đúng điều kiện luật định và toà phê duyệt, nó ràng buộc cả những chủ nợ bỏ phiếu chống. Mục đích của cả cơ chế là giữ lại giá trị của một doanh nghiệp đang hoạt động, vì giá trị đó thường lớn hơn nhiều so với bán lẻ từng tài sản.
Phân biệt các loại phá sản trong luật Mỹ
Phần lớn nhầm lẫn khi đọc tin "Trump phá sản" đến từ việc gộp các thủ tục rất khác nhau làm một:
| Thủ tục | Áp dụng cho | Kết quả chính | Ai giữ quyền điều hành |
|---|---|---|---|
| Chương 11 | Chủ yếu doanh nghiệp (cá nhân có nợ lớn cũng dùng được) | Tái cơ cấu nợ, doanh nghiệp tiếp tục hoạt động | Thường là ban điều hành cũ, dưới giám sát của toà |
| Chương 7 | Doanh nghiệp và cá nhân | Thanh lý tài sản để trả nợ, doanh nghiệp chấm dứt | Người được toà chỉ định quản lý tài sản |
| Chương 13 | Cá nhân có thu nhập đều đặn | Kế hoạch trả nợ dần trong vài năm, giữ lại tài sản | Cá nhân con nợ, có người giám sát |
| Thoả thuận dàn xếp trước | Hình thức nộp đơn chương 11 | Phương án đã được đa số chủ nợ đồng ý trước khi nộp | Ban điều hành cũ, thủ tục ngắn hơn nhiều |
Các vụ gắn với tên Trump đều là chương 11 của doanh nghiệp, không phải chương 7, cũng không phải phá sản cá nhân. Khi đọc một con số "phá sản mấy lần", bạn nên hỏi thêm: của pháp nhân nào, thủ tục nào, ai mất gì. Ba câu hỏi đó cho biết nhiều hơn con số.
Các lần tái cơ cấu gắn với tên Trump
Theo các nguồn báo chí kinh doanh phổ biến, các đợt chính gồm:
- 1991 – Taj Mahal: thoả thuận dàn xếp trước; người nắm trái phiếu nhận khoảng một nửa quyền sở hữu, đổi lại giảm lãi và giãn hạn.
- 1992 – Trump's Castle và Trump Plaza (Atlantic City): hai công ty sở hữu sòng bạc tái cơ cấu nợ trái phiếu theo cách tương tự.
- 1992 – Khách sạn Plaza ở Manhattan: thoả thuận dàn xếp trước; nhóm ngân hàng cho vay nhận khoảng 49% quyền sở hữu.
- 2004 – Trump Hotels & Casino Resorts: công ty niêm yết gom các sòng bạc, nợ khoảng 1,8 tỷ USD; phần sở hữu của ông giảm mạnh, công ty đổi tên thành Trump Entertainment Resorts.
- 2009 – Trump Entertainment Resorts: tái cơ cấu lần nữa sau khủng hoảng tài chính toàn cầu; ông rời hội đồng quản trị và về sau chỉ còn phần sở hữu nhỏ, chủ yếu gắn với quyền dùng tên.
Công ty này còn tái cơ cấu một lần nữa năm 2014, khi ông không còn tham gia điều hành. Điểm chung của mọi đợt: các sòng bạc tiếp tục mở cửa trong suốt thủ tục, nhân viên vẫn đi làm, khách vẫn đến. Đó chính là điều chương 11 được thiết kế để làm được.
Ai trả giá trong một vụ chương 11
Nói chương 11 là "công cụ hợp pháp" là đúng, nhưng chưa đủ. Mỗi phương án tái cơ cấu là một cách chia lại tổn thất. Người nắm trái phiếu chấp nhận nhận lãi thấp hơn, hoặc đổi trái phiếu lấy cổ phần có thể mất giá. Cổ đông cũ, nhất là cổ đông nhỏ của công ty niêm yết, thường bị pha loãng mạnh hoặc mất gần hết. Nhà cung cấp chưa được thanh toán có thể chỉ thu về một phần. Người lao động thường giữ được việc vì doanh nghiệp vẫn chạy, nhưng có thể phải chấp nhận cắt giảm.
Chủ sở hữu kiêm người điều hành ở vị trí đặc biệt: mất một phần quyền sở hữu, nhưng thường giữ được vai trò, và nếu đã tách nợ của từng dự án ra các pháp nhân riêng thì tài sản cá nhân không bị kéo theo. Đây là lý do cấu trúc pháp nhân quan trọng đến vậy. Ở đầu thập niên 1990, chính các khoản bảo lãnh cá nhân đã làm ông suýt mất cả tài sản riêng; các đợt về sau, khi nợ nằm gọn trong công ty, ảnh hưởng tới cá nhân ông nhẹ hơn nhiều.
Vì sao Mỹ thiết kế luật để cứu doanh nghiệp thay vì xử lý ngay
Tư tưởng đằng sau chương 11 là phân biệt hai loại khó khăn: doanh nghiệp không còn giá trị kinh doanh, và doanh nghiệp vẫn có giá trị nhưng gánh cấu trúc nợ sai. Một sòng bạc vừa xây xong, đông khách nhưng không trả nổi lãi trái phiếu 14% thuộc loại thứ hai. Thanh lý nó giữa suy thoái là phá huỷ giá trị: công trình bán rẻ, nhân viên mất việc, chủ nợ thu về ít. Tái cơ cấu giữ lại giá trị và chia cho các bên theo thứ tự ưu tiên.
Mặt trái mà giới nghiên cứu luật kinh tế hay bàn là rủi ro đạo đức: nếu tái cơ cấu quá dễ, người vay có thể vay mạo hiểm hơn vì biết có lối thoát. Thị trường tự điều chỉnh phần nào bằng cách đòi lãi cao hơn với người đã từng tái cơ cấu, và đó là một trong những lý do các dự án sau này của ông chuyển dần sang mô hình hợp tác, nhận phí thay vì vay lớn. Uy tín tín dụng là cái giá dài hạn mà các bản tóm tắt ngắn ít khi nhắc.
Đặt cạnh luật Việt Nam: thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh
Luật Phá sản của Việt Nam (bản năm 2014 và các văn bản sửa đổi, thay thế nếu có) cũng có tư tưởng tương tự ở thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh: khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán và toà án đã mở thủ tục phá sản, hội nghị chủ nợ có thể nghị quyết áp dụng biện pháp phục hồi; doanh nghiệp xây dựng phương án phục hồi, hội nghị chủ nợ xem xét thông qua, toà án công nhận, và quá trình thực hiện có sự giám sát. Nếu phục hồi không thành, thủ tục chuyển sang tuyên bố phá sản và thanh lý.
Khác biệt lớn nằm ở thực tiễn: ở Việt Nam, số vụ phá sản được mở và phục hồi thành công còn rất ít; phần lớn doanh nghiệp nhỏ khó khăn chọn ngừng hoạt động, giải thể hoặc đơn giản là bỏ đó, để lại nợ thuế và nợ nhà cung cấp kéo dài. Chủ doanh nghiệp nhỏ cũng thường đã thế chấp tài sản cá nhân hoặc ký bảo lãnh, nên "phá sản doanh nghiệp" không bảo vệ được tài sản riêng. Chi tiết thủ tục, điều kiện, thời hạn đọc theo quy định hiện hành và nên hỏi luật sư chuyên về phá sản.
Áp dụng thế nào và nên dè chừng gì
Điều dùng được cho người kinh doanh ở Việt Nam không phải là thủ tục toà án, mà là tư duy đằng sau nó. Thứ nhất, tách bạch tài sản: mỗi dự án lớn nên có pháp nhân và hồ sơ tài chính riêng, để một dự án hỏng không kéo theo những dự án khác. Thứ hai, khi bắt đầu khó trả nợ, chủ động ngồi với chủ nợ sớm, mang theo phương án cụ thể: giãn bao lâu, trả dần thế nào, dòng tiền từ đâu. Chủ nợ nào cũng thích một phương án rõ ràng hơn một lời hứa chung chung, vì lý do giống hệt các ngân hàng năm 1990.
Điều nên dè chừng là coi luật phá sản như phương án có sẵn để vay liều. Ở Mỹ, cái giá về uy tín tín dụng là có thật và kéo dài nhiều năm. Ở Việt Nam, cái giá còn trực tiếp hơn: tài sản thế chấp bị xử lý, tên người đại diện gắn với nợ xấu trên hệ thống thông tin tín dụng, quan hệ với nhà cung cấp đứt. Hướng đúng là dùng hiểu biết về tái cơ cấu để vay vừa sức và chuẩn bị phương án xấu từ đầu, không phải để yên tâm vay nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Donald Trump phá sản mấy lần?
Các công ty gắn tên ông đã tái cơ cấu theo chương 11 trong các năm 1991, 1992, 2004 và 2009. Các nguồn đếm từ bốn đến sáu lần tuỳ cách tính các công ty con năm 1992. Đây đều là phá sản doanh nghiệp. Ông chưa từng nộp đơn phá sản cá nhân.
Chapter 11 khác Chapter 7 thế nào?
Chương 11 là tái cơ cấu: doanh nghiệp tiếp tục hoạt động, nợ được đàm phán lại theo một phương án được chủ nợ bỏ phiếu và toà phê duyệt. Chương 7 là thanh lý: tài sản được bán để trả nợ theo thứ tự ưu tiên và doanh nghiệp chấm dứt. Một doanh nghiệp còn giá trị kinh doanh thường chọn chương 11.
Doanh nghiệp đang trong chương 11 có còn hoạt động không?
Có. Đó là đặc điểm cốt lõi của thủ tục này. Doanh nghiệp vẫn bán hàng, trả lương, nhận khách; chỉ những quyết định lớn như bán tài sản lớn hay vay mới mới cần toà chấp thuận. Các sòng bạc mang tên Trump vẫn mở cửa bình thường trong suốt các đợt tái cơ cấu.
Cổ đông nhỏ được gì khi công ty niêm yết vào chương 11?
Thường rất ít. Theo thứ tự ưu tiên, chủ nợ có bảo đảm được xét trước, rồi đến các chủ nợ khác, cổ đông đứng cuối cùng. Trong nhiều phương án, cổ phần cũ bị pha loãng mạnh hoặc bị huỷ, còn chủ nợ nhận cổ phần mới. Đầu tư vào cổ phiếu của công ty nợ nặng là chấp nhận rủi ro này.
Việt Nam có thủ tục giống chương 11 không?
Luật Phá sản Việt Nam có thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh với tư tưởng gần giống: hội nghị chủ nợ thông qua phương án phục hồi, toà án công nhận và giám sát. Tuy vậy, thực tiễn áp dụng còn ít. Điều kiện và trình tự cụ thể cần đọc theo quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Thoả thuận dàn xếp trước có lợi gì so với nộp đơn thường?
Vì phương án đã được đa số chủ nợ đồng ý trước, thời gian ở toà ngắn hơn nhiều, chi phí luật sư và tư vấn thấp hơn, và doanh nghiệp ít bị tổn hại uy tín với khách hàng, nhà cung cấp. Nhược điểm là phải đàm phán được với phần lớn chủ nợ trước khi nộp, việc không dễ khi chủ nợ đông và lợi ích khác nhau.