Tài sản của Donald Trump đến từ bốn lớp chồng lên nhau: nền tảng vốn và quan hệ từ doanh nghiệp nhà cho thuê của cha; các dự án bất động sản ở Manhattan làm bằng tỷ lệ vay cao; tên tuổi được biến thành thương hiệu để cấp phép, làm sách, làm truyền hình; và mảng sân golf, khách sạn, câu lạc bộ từ cuối thập niên 1990. Không lớp nào đủ để giải thích một mình, và mỗi lớp đều có mặt trái.
Câu hỏi "thành tỷ phú như thế nào" thường được trả lời bằng một danh sách bí quyết. Cách đọc hữu ích hơn là tách từng nguồn ra, hỏi nguồn đó dựa vào điều kiện gì, người khác có lặp lại được không, và rủi ro nằm ở đâu. Bài này làm đúng việc đó, không nêu con số tài sản vì các nguồn ước tính chênh nhau rất xa (xem bài riêng về cách ước tính tài sản trong chuyên mục).
Lớp thứ nhất: điểm xuất phát từ gia đình
Fred Trump, người cha, đã xây và quản lý hàng chục nghìn căn hộ, nhà ở cho thuê ở Queens và Brooklyn trước khi con trai đi làm. Doanh nghiệp đó mang lại cho người con ba thứ mà người khởi nghiệp bình thường không có: một nguồn thu tiền thuê đều đặn đứng sau lưng, uy tín với ngân hàng (cha có thể đứng bảo lãnh hoặc cùng ký), và một trường học nghề ngay tại công trường.
Trong các cuộc phỏng vấn, Donald Trump thường kể ông bắt đầu bằng "một khoản vay nhỏ" khoảng một triệu USD từ cha. Một số điều tra báo chí về sau cho rằng tổng hỗ trợ từ gia đình qua nhiều năm, gồm vay, bảo lãnh, phần thừa kế và thu nhập từ các công ty của cha, lớn hơn đáng kể con số đó. Các bên đưa ra con số khác nhau và cách tính khác nhau, nên bài này không chọn con số nào.
Điều có thể kết luận an toàn: nền tảng gia đình là điều kiện cần cho bước vào Manhattan thập niên 1970. Một thanh niên ngoài hai mươi tuổi không có tài sản bảo đảm thì khó được ngân hàng cho vay để mua khách sạn giữa lúc thành phố khủng hoảng. Người đọc muốn học cách làm của ông nên trừ phần này ra trước khi so sánh với hoàn cảnh của mình.
Lớp thứ hai: bất động sản Manhattan bằng vốn vay
Từ cuối thập niên 1970 đến cuối thập niên 1980, nguồn tạo giá trị chính là phát triển và sở hữu bất động sản ở Manhattan: khách sạn Grand Hyatt, Trump Tower, các toà căn hộ, rồi khách sạn Plaza. Cách làm chung là mua hoặc giữ quyền mua khu đất, xin ưu đãi hay điều chỉnh quy hoạch từ thành phố, vay phần lớn chi phí, xây hoặc cải tạo với mức hoàn thiện cao, rồi bán căn hộ hoặc cho thuê với giá cao hơn mặt bằng.
Đòn bẩy (dùng tiền vay để tăng quy mô) là thứ khuếch đại kết quả. Ví dụ giả định: một dự án tổng chi phí 100 đơn vị, chủ đầu tư bỏ 10, vay 90. Nếu dự án tăng giá trị lên 130, phần của chủ đầu tư từ 10 thành 40, tức gấp bốn lần. Nếu giá trị giảm còn 85, phần của chủ đầu tư mất trắng và còn thiếu nợ 5. Cùng một công thức tạo ra những năm thắng lớn của thập niên 1980 và cuộc khủng hoảng đầu thập niên 1990.
Thời điểm cũng góp phần lớn. Ông mua vào khi New York đang khủng hoảng tài chính, giá đất thấp, thành phố cần dự án để giữ việc làm và nguồn thu thuế, nên dễ được ưu đãi. Khi thị trường hồi phục vào thập niên 1980, giá trị các dự án tăng theo. Người làm cùng cách vào lúc thị trường đang ở đỉnh sẽ nhận kết quả ngược lại.
Lớp thứ ba: biến tên tuổi thành tài sản kinh doanh
Từ rất sớm, ông đặt tên mình lên các công trình và gắn tên đó với hình ảnh sang trọng, hoàn thiện kỹ, đá cẩm thạch, đồng thau, sảnh lớn. Cuốn The Art of the Deal năm 1987 đưa cái tên ra khỏi giới bất động sản, tới người đọc phổ thông. Từ năm 2004, chương trình The Apprentice đưa hình ảnh "doanh nhân ra quyết định" vào phòng khách hàng triệu gia đình Mỹ.
Khi cái tên đủ nổi, nó tự tạo ra dòng tiền mà không cần nhiều vốn: đối tác ở nhiều nơi trả phí để được đặt tên Trump lên toà nhà, khách sạn của họ, và trả thêm phí để công ty ông quản lý vận hành. Đây là mô hình cấp phép thương hiệu (chuyên mục thương hiệu tên riêng phân tích kỹ). Thu nhập từ sách, truyền hình, diễn thuyết cũng thuộc lớp này.
Giá trị của lớp tài sản vô hình này rất khó đo và là chỗ các ước tính tài sản chênh nhau nhiều nhất. Nó cũng mang một rủi ro đặc thù: thương hiệu gắn với một con người thì bất kỳ thay đổi nào về hình ảnh của người đó cũng ảnh hưởng ngay đến đối tác và doanh thu.
Lớp thứ tư: golf, khách sạn và câu lạc bộ
Từ cuối thập niên 1990, Trump Organization mua và xây nhiều sân golf ở Mỹ, sau đó ở Scotland và Ireland, cùng các khách sạn và câu lạc bộ có hội viên như Mar-a-Lago. Đây là loại tài sản vận hành: doanh thu đến từ phí hội viên, phí chơi, phòng nghỉ, ăn uống, sự kiện. Nhiều sân golf được mua lại khi chủ cũ gặp khó khăn, giá mua thấp hơn chi phí xây mới.
Mảng này giúp đa dạng nguồn thu so với việc chỉ bán căn hộ, đồng thời củng cố hình ảnh cao cấp của thương hiệu. Mặt khác, sân golf tốn chi phí bảo dưỡng lớn, nhạy với kinh tế và du lịch, và nhiều báo cáo cho thấy không phải sân nào cũng có lãi đều. Với người đọc, đây là lời nhắc rằng tài sản đẹp chưa chắc là tài sản sinh lời.
Bốn lớp trên không xuất hiện cùng lúc mà nối tiếp nhau, lớp sau tận dụng lớp trước: vốn gia đình mở cửa cho bất động sản, bất động sản tạo cái tên, cái tên mở ra cấp phép và truyền hình, dòng tiền từ đó mua thêm sân golf. Hiểu được chuỗi nối tiếp này mới thấy vì sao sao chép một mắt xích riêng lẻ hiếm khi cho kết quả tương tự.
Mắt xích ít được kể: ưu đãi và quan hệ với chính quyền
Trong hầu hết các dự án lớn ở Manhattan, phần giá trị được tạo ra không chỉ đến từ việc xây mà từ những gì được chính quyền chấp thuận: khoản miễn giảm thuế dài hạn cho khách sạn Grand Hyatt, việc điều chỉnh quy hoạch để xây cao hơn, mua thêm quyền không gian (phần diện tích được phép xây mà toà nhà bên cạnh chưa dùng hết) cho Trump Tower. Mỗi chấp thuận như vậy làm tăng giá trị khu đất mà chủ đầu tư không phải bỏ thêm bao nhiêu vốn.
Ở New York thập niên 1970, chính quyền thành phố đang cần dự án để giữ việc làm, nên sẵn lòng ưu đãi cho ai chịu bỏ vốn. Gia đình Trump cũng đã có quan hệ làm việc với chính quyền địa phương từ thời người cha làm nhà ở theo các chương trình của nhà nước. Hai điều kiện đó gặp nhau đúng lúc.
Với người đọc ở Việt Nam, bài học không phải là đi tìm quan hệ, mà là hiểu rằng trong bất động sản, pháp lý dự án (quy hoạch, giấy phép, mục đích sử dụng đất theo quy định hiện hành) thường quyết định giá trị nhiều hơn vật liệu xây dựng. Một mảnh đất được phép làm gì, cao bao nhiêu, mới là câu hỏi đầu tiên. Đồng thời, ưu đãi từ chính quyền luôn đi kèm sự giám sát của báo chí và công luận; dự án phụ thuộc quá nhiều vào ưu đãi sẽ chịu rủi ro khi chính sách thay đổi.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
Câu chuyện làm giàu của những người nổi tiếng hay bị kể gọn thành khẩu hiệu. Đối chiếu một vài cách hiểu phổ biến:
| Cách hiểu phổ biến | Thực tế gần đúng hơn |
|---|---|
| Ông đi lên từ hai bàn tay trắng | Ông khởi đầu với nền tảng vốn, quan hệ và nghề của doanh nghiệp gia đình đã chạy hai thế hệ |
| Bí quyết là đàm phán giỏi | Đàm phán là một phần; thời điểm thị trường, vốn vay và ưu đãi từ thành phố chiếm phần lớn |
| Cứ vay càng nhiều càng giàu nhanh | Đòn bẩy cao đưa ông đến cả những năm thắng lớn lẫn khủng hoảng nợ đầu thập niên 1990 |
| Thương hiệu tự nhiên mà có | Cái tên được xây có chủ đích qua hàng chục năm bằng công trình, sách và truyền hình |
| Mọi dự án mang tên đều thành công | Nhiều mảng như hãng bay, sòng bạc, một số sản phẩm mang tên đã thua lỗ hoặc dừng |
Bảng này không nhằm hạ thấp hay đề cao ai. Mục đích là để người đọc lấy đúng phần có thể học được và không mang về những kỳ vọng sai về tốc độ hay độ dễ của việc làm giàu.
Áp dụng thế nào và nên dè chừng gì
Học cách xếp lớp nguồn thu. Một cửa hàng nhỏ ở Việt Nam cũng có thể đi từ tài sản hữu hình (mặt bằng, hàng hoá) sang tài sản vô hình (uy tín, tên quán, công thức) rồi thu thêm từ phần vô hình, chẳng hạn nhận đào tạo hay cho đối tác dùng công thức theo hợp đồng.
Tính kịch bản xấu trước khi vay. Với mỗi khoản vay, hãy tính trường hợp doanh thu giảm 30% trong một năm (ví dụ giả định) thì còn trả được lãi không. Nếu câu trả lời là không, quy mô vay đang vượt sức chịu đựng.
Đừng sao chép phần mình không có. Phần vốn gia đình và mạng quan hệ ở New York thập niên 1970 không lặp lại được. Phần lặp lại được là kỷ luật theo dõi công trình, chăm chút chất lượng hoàn thiện và kiên nhẫn chờ thời điểm.
Cẩn thận với việc gắn công ty vào tên mình. Đặt tên cửa hàng theo tên chủ giúp tạo niềm tin ở quy mô nhỏ, nhưng khi muốn bán lại doanh nghiệp hay giao cho người khác điều hành, cái tên đó trở thành vướng mắc.
Câu hỏi thường gặp
Donald Trump có thật sự vay cha một triệu USD để khởi nghiệp không?
Đó là con số chính ông nhắc nhiều lần trong các cuộc phỏng vấn. Một số điều tra báo chí sau này cho rằng hỗ trợ tài chính từ gia đình qua nhiều năm lớn hơn nhiều, gồm bảo lãnh vay, phần thừa kế và thu nhập từ công ty của cha. Các con số khác nhau tuỳ cách tính, nên chỉ nên hiểu rằng nền tảng gia đình có vai trò lớn.
Mảng nào mang lại nhiều tiền nhất cho Trump Organization?
Vì là công ty tư nhân, Trump Organization không công bố báo cáo tài chính đầy đủ. Theo các ước tính báo chí, phần lớn giá trị tài sản nằm ở bất động sản ở New York và các khu golf, câu lạc bộ; còn dòng tiền ít cần vốn thì đến từ phí cấp phép tên, phí quản lý và thu nhập truyền hình, sách trong những năm hoạt động mạnh.
Ông có bị mất hết tài sản trong khủng hoảng đầu thập niên 1990 không?
Ông mất nhiều tài sản và phải nhường quyền kiểm soát một số khách sạn, hãng bay, du thuyền cho các ngân hàng, đồng thời các công ty sòng bạc tái cơ cấu. Tuy nhiên ông giữ lại được một phần tài sản cốt lõi ở New York và dần phục hồi trong thập niên 1990, như được kể trong cuốn The Art of the Comeback.
Người kinh doanh nhỏ có thể dùng đòn bẩy như Trump không?
Về nguyên lý thì có, vì vay để mở rộng là chuyện bình thường. Khác biệt nằm ở sức chịu đựng: doanh nghiệp nhỏ ít tài sản bảo đảm, ít khả năng đàm phán lại với ngân hàng khi gặp khó. Nên giới hạn khoản vay ở mức dòng tiền vẫn trả được lãi trong kịch bản xấu, và tránh dùng tài sản gia đình bảo lãnh cho dự án rủi ro.
Học từ câu chuyện làm giàu của Trump có giúp mình giàu lên không?
Không có cách nào bảo đảm điều đó. Câu chuyện của ông có những yếu tố khó lặp lại như nền tảng gia đình và thời điểm thị trường New York. Thứ học được là các nguyên tắc riêng lẻ, như chăm chút sản phẩm, đọc thời điểm, xây uy tín lâu dài và quản trị nợ, mỗi nguyên tắc đều cần điều chỉnh theo hoàn cảnh của bạn.