Donald Trump có nói về thất bại của mình, nhưng theo một cách riêng: ông thừa nhận rằng đầu thập niên 1990 công việc kinh doanh rơi vào khủng hoảng nợ nặng nề, và tự chẩn đoán nguyên nhân chính là mất tập trung, chủ quan khi mọi việc đang thuận. Những gì ông ít nói là các quyết định cụ thể đã đẩy mình vào thế đó: trả giá cao, vay nhiều, ký bảo lãnh cá nhân.
Lời kể rõ nhất nằm trong hai cuốn sách: Surviving at the Top (1990), viết đúng lúc khủng hoảng bắt đầu, và The Art of the Comeback (1997), viết khi đã qua cơn. Các sách về sau như Think Big hay Never Give Up nhắc lại giai đoạn này như một bài học về sự bền bỉ. Bài viết đặt các lời kể ấy cạnh những gì báo chí kinh doanh thời đó ghi nhận, để bạn thấy chỗ nào là bài học thật, chỗ nào là cách kể chuyện của một người đang giữ gìn thương hiệu tên mình.
Ông kể về thời điểm tồi tệ nhất như thế nào
Theo lời kể trong The Art of the Comeback, giai đoạn 1990–1991 là lúc các ngân hàng gọi nợ dồn dập, báo chí kinh doanh đếm ngược ngày đế chế của ông sụp đổ, và bản thân ông, xét theo bảng cân đối cá nhân, đang âm hàng trăm triệu USD vì các khoản bảo lãnh. Một chi tiết hay được trích lại: ông kể đi trên phố Manhattan, chỉ một người ăn xin và nói rằng người đó còn "giàu" hơn mình vài trăm triệu USD, vì người ăn xin không mang món nợ nào.
Cách kể này có chủ ý. Nó biến con số nợ trừu tượng thành một hình ảnh dễ nhớ, và đặt người kể vào vai nhân vật chính đi qua thử thách. Với người đọc sách kinh doanh, đây là cách mở đầu quen thuộc của thể loại "làm lại": càng tả đáy sâu bao nhiêu thì đoạn hồi phục càng ấn tượng bấy nhiêu. Điều đó không làm câu chuyện sai, nhưng nhắc bạn rằng mình đang đọc một bản tự thuật có dàn dựng, không phải biên bản kiểm toán. Các con số cụ thể trong sách nên đối chiếu với báo cáo của báo chí kinh doanh thời đó trước khi dùng.
Ba cuốn sách, ba giọng kể về cùng một giai đoạn
Cùng một khủng hoảng, nhưng mỗi cuốn được viết ở một thời điểm khác nhau nên giọng kể khác hẳn. Đọc nối tiếp ba cuốn giúp bạn thấy câu chuyện được "biên tập" dần theo thời gian:
| Sách | Năm | Viết khi nào | Giọng kể về thất bại |
|---|---|---|---|
| Surviving at the Top | 1990 | Khủng hoảng vừa chớm, kết quả chưa rõ | Thận trọng, nói nhiều về áp lực giữ vị trí, ít nhắc con số nợ |
| The Art of the Comeback | 1997 | Đã qua giai đoạn tệ nhất, đang hồi phục | Kể thẳng về đáy, dùng đáy làm nền cho câu chuyện làm lại |
| Never Give Up | 2008 | Đã thành gương mặt truyền hình | Thất bại thành một chương bài học về sự bền bỉ, ngắn gọn, khái quát |
Hướng thay đổi rất rõ: càng xa khủng hoảng, thất bại càng được kể như chất liệu truyền cảm hứng và càng ít chi tiết tài chính. Đây là quy luật chung của trí nhớ và của thể loại tự truyện, không riêng một tác giả. Với người học, bản viết gần thời điểm sự kiện nhất thường là bản có nhiều thông tin thật nhất, còn các bản về sau cho thấy người kể muốn thất bại ấy được nhớ đến như thế nào. Nếu chỉ đọc được một cuốn, nên đọc The Art of the Comeback kèm một bài báo kinh doanh viết năm 1990–1991 về cùng sự kiện để có hai góc nhìn song song.
Ông nhận lỗi ở đâu
Mất tập trung. Nguyên nhân ông nhắc nhiều nhất là đã sao nhãng công việc cốt lõi khi thành công đến quá dễ trong thập niên 1980: dành thời gian cho những việc hào nhoáng, ít đi xem công trường, ít đọc kỹ con số. Đây là lời tự chẩn đoán đáng giá, vì nó chạm đúng hiện tượng mà các nhà nghiên cứu quản trị gọi là sự tự mãn sau thành công.
Tin rằng thị trường sẽ mãi lên. Ông viết rằng mình đã nghĩ bất động sản và các thương vụ sẽ tiếp tục thuận lợi như những năm trước, nên không chuẩn bị cho một đợt suy thoái. Đây là lỗi rất phổ biến ở người kinh doanh bằng vốn vay trong chu kỳ tăng giá dài.
Mua những thứ không thật cần. Ở một số đoạn, ông thừa nhận các tài sản như du thuyền hay hãng bay không phải là trọng tâm kinh doanh, và việc sở hữu chúng là một phần của giai đoạn mất tập trung. Lời nhận này ngắn, thường đi kèm ý rằng các tài sản ấy vẫn có giá trị.
Bài học bảo vệ phía dưới. Ông nhấn mạnh lại nguyên tắc vốn đã có trong The Art of the Deal: nghĩ tới tình huống xấu nhất trước, vì lần này chính ông đã không tự làm đúng điều mình từng viết.
Những điều sách ít nói hoặc kể khác đi
Đặt lời kể cạnh các nguồn khác, bạn sẽ thấy một số khoảng trống đáng chú ý. Đây không phải để phán xét, mà để biết bài học đầy đủ nằm ở đâu:
- Giá mua và cách tài trợ: sách ít phân tích việc nhiều tài sản cuối thập niên 1980 được mua ở mức giá cao, gần như toàn bộ bằng vốn vay. Đây mới là gốc của rủi ro, còn "mất tập trung" là lớp bên ngoài.
- Bảo lãnh cá nhân: việc ông ký bảo lãnh bằng tài sản riêng cho nợ của các dự án được nhắc như một hoàn cảnh, ít được xem như một quyết định có thể tránh.
- Các lần tái cơ cấu theo luật phá sản doanh nghiệp: trong các phát biểu về sau, ông thường mô tả việc dùng luật phá sản doanh nghiệp như một công cụ kinh doanh hợp pháp mà nhiều tập đoàn cũng dùng. Điều đó đúng về mặt luật, nhưng bỏ qua phần chi phí mà chủ nợ và cổ đông phải gánh.
- Vai trò của chủ nợ: sự hồi phục được kể chủ yếu như nỗ lực cá nhân, trong khi một phần lớn đến từ việc các ngân hàng chọn gia hạn thay vì siết nợ, vì siết nợ giữa lúc thị trường xấu sẽ khiến họ lỗ nặng hơn.
Đối chiếu lời kể với những gì nguồn khác ghi nhận
Bảng dưới gom các điểm chính để bạn đọc sách với con mắt của người làm kinh doanh:
| Chủ đề | Cách kể trong sách | Điều nên tự kiểm thêm |
|---|---|---|
| Nguyên nhân khủng hoảng | Mất tập trung, thị trường đột ngột xấu | Mức đòn bẩy và giá mua ở cuối chu kỳ tăng |
| Quy mô nợ | Con số lớn, kể để nhấn mạnh độ sâu | Báo chí thời đó nêu các ước tính khác nhau; nên ghi là ước tính |
| Cách thoát | Kiên trì, đàm phán khéo với ngân hàng | Lợi ích của chủ nợ khi gia hạn; tài sản phải nhượng lại |
| Kết quả | Trở lại mạnh hơn trước | Một số mảng vẫn tiếp tục tái cơ cấu nhiều năm sau |
| Bài học | Đừng bao giờ bỏ cuộc | Thêm: đừng để một thương vụ có thể kéo đổ cả tài sản cá nhân |
Đọc theo cách này, sách vẫn có ích: nó cho thấy tâm lý của một người chủ đứng giữa khủng hoảng, những ưu tiên ông chọn và cách giữ hình ảnh với đối tác. Bạn chỉ cần tự bổ sung phần phân tích tài chính mà thể loại tự truyện thường lược đi.
Vì sao người thành công khó nhận lỗi trọn vẹn
Hiện tượng này không riêng ai. Các nghiên cứu tâm lý học về thiên lệch quy kết cho thấy con người có xu hướng gán thành công cho năng lực của mình và gán thất bại cho hoàn cảnh bên ngoài. Với người mà thương hiệu chính là cái tên của mình, động cơ ấy còn mạnh hơn: nhận lỗi công khai có thể làm giảm giá trị của chính tài sản đang kinh doanh, tức là cái tên gắn trên toà nhà và hợp đồng cấp phép.
Thêm một lớp nữa: sách tự thuật được viết để bán và để xây hình ảnh. Một cuốn sách kể chi tiết các quyết định sai về giá mua và cách vay có thể hữu ích cho người đọc, nhưng không hữu ích cho người kể đang cần ngân hàng tin tưởng để làm dự án tiếp theo. Vì vậy, khi đọc bất kỳ tự truyện doanh nhân nào, bạn nên tách ba lớp: sự kiện (đã xảy ra gì), diễn giải (người kể giải thích vì sao), và bài học (điều bạn tự rút ra sau khi đối chiếu).
Áp dụng thế nào và nên dè chừng gì
Điều đáng học trước hết là thói quen viết lại thất bại của chính mình thành văn bản. Ông đã làm điều đó hai lần, ở hai thời điểm khác nhau. Một chủ cửa hàng hay doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam có thể làm phiên bản đơn giản hơn: sau mỗi lần làm ăn không thành, ghi một trang gồm ba phần, chuyện gì đã xảy ra, mình đã quyết định gì và dựa trên thông tin nào, lần sau sẽ kiểm điều gì sớm hơn. Ghi khi còn nhớ rõ, trước khi trí nhớ tự sửa câu chuyện cho dễ chịu.
Điều nên dè chừng là chỉ nhận những lỗi "đẹp". Nhận mình "mất tập trung" thì dễ, nhận mình "vay quá sức và ký bảo lãnh bằng nhà riêng" thì khó hơn, nhưng lỗi thứ hai mới là thứ cần sửa. Một cách kiểm đơn giản: nếu bài học bạn rút ra không đổi một con số nào trong cách làm sau này (tỷ lệ vay, giới hạn bảo lãnh, tiền dự phòng), thì đó chưa phải bài học, mới là lời tự an ủi. Và đừng bắt chước việc kể khủng hoảng như một chiến tích; với đối tác nhỏ ở Việt Nam, sự minh bạch về khó khăn thường giữ được lòng tin lâu hơn một câu chuyện hồi phục hoành tráng.
Câu hỏi thường gặp
Donald Trump có từng phá sản cá nhân không?
Theo các nguồn báo chí kinh doanh phổ biến, ông chưa từng nộp đơn phá sản cá nhân. Các vụ phá sản gắn với tên ông là phá sản doanh nghiệp, chủ yếu là các công ty sở hữu sòng bạc và khách sạn, được tái cơ cấu theo chương 11 luật phá sản Mỹ. Ở đầu thập niên 1990, ông tránh được phá sản cá nhân nhờ đàm phán gia hạn với các ngân hàng.
Cuốn sách nào của Trump nói nhiều nhất về thất bại?
The Art of the Comeback, xuất bản năm 1997, là cuốn tập trung nhất vào giai đoạn khủng hoảng nợ và quá trình hồi phục. Surviving at the Top năm 1990 viết đúng lúc khủng hoảng bắt đầu nên đọc như một bản chụp tâm lý lúc ấy. Các sách sau như Never Give Up nhắc lại giai đoạn này dưới dạng bài học ngắn.
Lời kể về người ăn xin trên phố có thật không?
Đây là chi tiết do chính ông kể trong sách, nên chỉ có thể xem là lời kể của tác giả, không có cách kiểm chứng độc lập. Giá trị của nó nằm ở hình ảnh minh hoạ cho khái niệm giá trị tài sản ròng âm, tức là khi nợ lớn hơn tài sản, chứ không nằm ở việc sự kiện có diễn ra đúng từng chữ hay không.
Vì sao các ngân hàng không siết nợ ông ngay năm 1990?
Vì siết nợ giữa lúc thị trường bất động sản đang xuống sẽ buộc ngân hàng bán tài sản với giá thấp, chịu lỗ lớn hơn. Giữ ông lại điều hành, gia hạn và lấy thêm tài sản bảo đảm là phương án ít tổn thất hơn cho họ. Đây là logic chung của chủ nợ khi con nợ lớn và tài sản khó bán nhanh.
Người kinh doanh nhỏ nên đọc sách tự thuật doanh nhân thế nào?
Nên tách sự kiện, diễn giải và bài học. Ghi lại các con số và mốc thời gian, rồi đối chiếu với một nguồn độc lập như báo kinh doanh hoặc sách tiểu sử của người khác viết. Phần diễn giải của tác giả giúp hiểu tâm lý, còn bài học cuối cùng nên do chính bạn rút ra cho hoàn cảnh của mình.
Thiên lệch quy kết là gì và liên quan gì đến chuyện nhận lỗi?
Đó là xu hướng giải thích thành công bằng năng lực bản thân và thất bại bằng hoàn cảnh bên ngoài. Hầu như ai cũng mắc ở mức nào đó. Biết tên hiện tượng giúp bạn tự hỏi ngược lại sau mỗi thất bại: phần nào thật sự do mình quyết định, và mình đã có thông tin gì mà bỏ qua.