Qua các cuốn sách từ The Art of the Deal (1987) đến Never Give Up (2008), Donald Trump mô tả một bộ thói quen làm việc khá nhất quán: nghĩ lớn, làm việc dày với nhiều cuộc gọi, ít họp dài, quyết nhanh theo trực giác, tự đi xem tận nơi, chăm chút chi tiết khách nhìn thấy, chọn người theo năng lực và lòng trung thành, và không bỏ cuộc. Đây là lời tự thuật của một doanh nhân bất động sản, viết ở những thời điểm khác nhau của sự nghiệp.
Đặt các thói quen đó cạnh nghiên cứu về năng suất, ra quyết định và quản trị, có thể thấy một số điều đứng vững, một số điều chỉ hợp với vai trò và hoàn cảnh riêng của ông, và một số điều nên tránh. Bài này là bản đồ tổng quan: mỗi thói quen một đoạn ngắn, một bảng đối chiếu, và cách tự đánh giá xem thói quen nào hợp với công việc của bạn. Mỗi thói quen có bài phân tích riêng trong danh mục này.
Tám thói quen theo lời kể trong sách
Nghĩ lớn. Chọn tầm dự án cao ngay từ đầu, như việc rời thị trường nhà cho thuê ở Queens để sang Manhattan; trong sách luôn đi cặp với nguyên tắc tính trước kịch bản xấu nhất.
Làm việc dày, gọi điện nhiều. Chương mở đầu The Art of the Deal kể hàng chục, có hôm hơn trăm cuộc gọi mỗi ngày, bắt đầu từ sáng sớm sau khoảng một giờ đọc báo.
Ít họp dài, cửa mở. Các cuộc gặp phần lớn ngẫu hứng, ngắn, ít lên lịch kín; người cần gặp có thể vào trao đổi ngay.
Quyết nhanh, tin trực giác. Tự tìm hiểu rồi quyết, ít dựa vào báo cáo tư vấn dài và khảo sát tiếp thị.
Đi xem tận nơi. Có mặt ở công trường, theo dõi tiến độ và chất lượng, như khi làm lại sân trượt băng Wollman năm 1986.
Chăm chút phần khách thấy, giữ chặt phần còn lại. Hai nguyên tắc "giao đúng hàng" và "kiểm soát chi phí" trong sách.
Chọn người theo năng lực và lòng trung thành, dùng người nhà. Giao việc lớn cho người giỏi bất kể định kiến, đồng thời coi trọng người gắn bó lâu năm và đưa người thân vào điều hành.
Không bỏ cuộc. Thông điệp lặp lại qua nhiều cuốn, đặc biệt The Art of the Comeback và Never Give Up.
Bảng đối chiếu với nghiên cứu
Bảng dưới tóm tắt mỗi thói quen cạnh nghiên cứu liên quan và đánh giá mức độ có thể chuyển sang hoàn cảnh người kinh doanh nhỏ. Đánh giá là nhận định biên tập dựa trên bằng chứng, không phải kết luận khoa học tuyệt đối:
| Thói quen | Nghiên cứu liên quan | Mức chuyển giao |
|---|---|---|
| Nghĩ lớn | Lý thuyết đặt mục tiêu (Locke & Latham); nghịch lý mục tiêu vươn xa (Sitkin và cộng sự, 2011) | Có điều kiện — cần đệm nguồn lực và trần rủi ro |
| Gọi điện dày | Chi phí gián đoạn (Mark và cộng sự, 2008); dư âm chú ý (Leroy, 2009) | Hợp vai giao dịch, kém với việc chuyên môn |
| Ít họp dài | Lịch người quản lý và người làm chuyên môn (Graham, 2009) | Nên học — với các cuộc họp gỡ vướng |
| Tin trực giác | Điều kiện của trực giác chuyên gia (Kahneman & Klein, 2009) | Có điều kiện — chỉ trong lĩnh vực đã có kinh nghiệm |
| Đi xem tận nơi | Quản lý bằng cách đi quanh; gemba của Toyota | Nên học — nếu đi để hiểu, không phải để bắt lỗi |
| Chi tiết và chi phí | Mô hình Kano (1984); nghiên cứu vượt chi phí (Flyvbjerg) | Nên học — kèm trần ngân sách cho phần chăm chút |
| Chọn người, dùng người nhà | Tư duy nhóm (Janis, 1972); chuyển giao gia đình (Pérez-González, 2006; Bennedsen và cộng sự, 2007) | Thận trọng — người nhà qua cùng tiêu chuẩn |
| Không bỏ cuộc | Grit (Duckworth, 2007); leo thang cam kết (Staw, 1976); chi phí chìm (Arkes & Blumer, 1985) | Có điều kiện — kiên trì với mục tiêu, đặt tiêu chí dừng cho kế hoạch |
Nhìn cột cuối, rất ít thói quen nằm ở mức "chép nguyên được". Phần lớn có giá trị khi được điều chỉnh theo vai trò, quy mô và nguồn lực của người áp dụng.
Điều đứng vững nhất
Trong tám thói quen, ba thói quen có nền tảng vững nhất và dễ chuyển sang doanh nghiệp nhỏ: đi xem tận nơi, chăm chút đúng chỗ khách thấy, và họp ngắn cho các việc gỡ vướng. Cả ba đều có tương ứng trong lý thuyết quản trị được kiểm nghiệm lâu — từ hệ thống sản xuất Toyota, mô hình Kano đến các thực hành quản lý dự án — và ít phụ thuộc vào vị trí xuất phát của người áp dụng.
Một chủ quán ăn, chủ xưởng hay chủ cửa hàng đều có thể bắt đầu ngay: dành thời gian quan sát nơi công việc thật diễn ra, xác định một hai điểm gây ấn tượng với khách để đầu tư đủ, cắt mạnh ở chỗ khách không để ý, và thay vài cuộc họp dài bằng các buổi gặp ngắn tại chỗ.
Điểm chung của ba thói quen này là chúng tăng lượng thông tin trực tiếp người chủ nhận được và giảm thời gian chờ quyết định, mà không đòi hỏi vốn lớn hay mạng lưới quan hệ đặc biệt.
Điều phụ thuộc vào hoàn cảnh
Nghĩ lớn, tin trực giác và không bỏ cuộc là ba thói quen được nhắc nhiều nhất khi người ta nói về Trump, nhưng cũng là ba thói quen phụ thuộc nhiều nhất vào hoàn cảnh. Nghĩ lớn với đệm tài chính của một doanh nghiệp gia đình đã có nền khác với nghĩ lớn bằng tiền vay của người mới khởi nghiệp. Trực giác của người đã làm bất động sản New York nhiều năm khác với trực giác khi bước vào hàng không.
Không bỏ cuộc với khả năng đàm phán lại nợ với ngân hàng khác với không bỏ cuộc khi đã cạn tiền. Chính các giai đoạn khó khăn trong sự nghiệp của ông, như khủng hoảng nợ đầu thập niên 1990, cho thấy những thói quen này khi thiếu kỷ luật về rủi ro có thể khuếch đại thất bại thay vì ngăn nó.
Cách dùng ba thói quen này an toàn hơn: nghĩ lớn về mục tiêu nhưng chia bước nhỏ, dùng trực giác như giả thuyết trong lĩnh vực quen, kiên trì với mục tiêu nhưng đặt trước tiêu chí dừng cho từng kế hoạch.
Điều nên tránh hoặc điều chỉnh mạnh
Nhịp làm việc kéo dài đến khuya và cả cuối tuần mà sách kể không phải chuẩn mực nên đặt cho mình hay cho nhân viên. Nghiên cứu về kiệt sức nghề nghiệp và về chi phí của việc làm việc kéo dài cho thấy năng suất và chất lượng quyết định giảm khi người ta thiếu thời gian phục hồi. Một người chủ coi việc làm không nghỉ là biểu hiện của đam mê có thể vô tình lan áp lực đó ra cả đội.
Ưu tiên lòng trung thành trong chọn người cũng cần điều chỉnh. Lòng trung thành với mục tiêu chung là tài sản; trung thành với ý kiến người chủ mà được thưởng quá mức sẽ làm mất nguồn phản biện. Với doanh nghiệp gia đình, đưa người thân vào vị trí điều hành nên đi kèm cùng tiêu chuẩn đánh giá như người ngoài.
Cuối cùng, sự hoài nghi với chuyên gia và khảo sát không nên trở thành lý do để bỏ qua dữ liệu. Tự đi hỏi, tự đi xem có giá trị lớn, nhưng cần có phương pháp để tránh sai lệch mẫu và thiên kiến xác nhận.
Tự đánh giá: thói quen nào hợp với bạn
Thay vì chép trọn bộ, người đọc có thể dùng các câu hỏi sau để chọn thói quen phù hợp với vai trò của mình:
- Vai trò chính của bạn là gì? Nếu chủ yếu là giao dịch, điều phối, bán hàng, nhịp gọi điện dày và họp ngắn hợp hơn; nếu chủ yếu là làm chuyên môn, cần bảo vệ khối thời gian tập trung.
- Bạn đang ở thế dư hay thế thiếu? Thế dư thì mục tiêu vươn xa có đệm; thế thiếu thì nên ưu tiên bước nhỏ và mục tiêu học hỏi.
- Bạn có bao nhiêu năm kinh nghiệm trong lĩnh vực đang quyết? Càng ít, càng nên kiểm trực giác bằng dữ liệu và ý kiến người ngoài.
- Doanh nghiệp có chạy được khi bạn vắng mặt một tuần không? Nếu không, thói quen đi xem tận nơi và quyết mọi thứ có thể đang biến thành quản lý vi mô.
- Bạn đã viết tiêu chí dừng cho dự án hiện tại chưa? Nếu chưa, đó là việc nên làm trước khi tự nhủ "không bỏ cuộc".
Câu trả lời cho năm câu hỏi này quyết định nhiều hơn bất kỳ danh sách thói quen nào, kể cả của một doanh nhân nổi tiếng.
Đọc sách của Trump về cách làm việc sao cho có ích
Các cuốn sách của Trump về kinh doanh có giọng kể sống động, nhiều tình huống cụ thể, và phản ánh trung thực cách một doanh nhân nhìn công việc của mình. Đó là giá trị thật. Đồng thời, chúng là lời tự kể có người chấp bút, viết ở những thời điểm thuận lợi, và chọn lọc tình huống để củng cố một hình ảnh.
Cách đọc có ích là tách ba lớp: lớp sự kiện (dự án nào, năm nào, ai tham gia — có thể kiểm chứng qua nguồn khác), lớp cơ chế (vì sao cách làm đó hiệu quả trong tình huống đó — có thể đối chiếu với lý thuyết), và lớp tự đánh giá (người kể nói mình giỏi ở đâu — nên để sang một bên). Học từ lớp thứ hai là chắc chắn nhất.
Với người kinh doanh ở Việt Nam, giá trị lớn nhất của việc đọc về thói quen làm việc của một doanh nhân nước ngoài không phải là bắt chước, mà là có thêm một tấm gương để soi lại cách làm của chính mình — thấy chỗ mình đang làm tốt, chỗ mình đang thiếu, và chỗ mình không nên theo.
Câu hỏi thường gặp
Thông tin về thói quen làm việc của Trump lấy từ những sách nào?
Chủ yếu từ The Art of the Deal (1987), Surviving at the Top (1990), The Art of the Comeback (1997), Trump: How to Get Rich (2004), Think Big and Kick Ass (2007) và Never Give Up (2008). Đây đều là sách tự thuật hoặc chia sẻ kinh nghiệm, phần lớn có người viết cùng, nên nên coi là lời kể của tác giả.
Thói quen nào của Trump dễ áp dụng nhất cho người mới kinh doanh?
Đi xem tận nơi công việc diễn ra, họp ngắn để gỡ vướng, và tập trung chi tiêu vào những điểm khách thật sự nhìn thấy. Ba thói quen này ít phụ thuộc vào vốn hay quan hệ, có nền tảng trong lý thuyết quản trị, và có thể bắt đầu ngay với chi phí gần như bằng không.
Vì sao không nên chép nguyên thói quen của người thành công?
Thói quen hiệu quả trong một vai trò và hoàn cảnh cụ thể. Người thành công thường có nguồn lực, kinh nghiệm và mạng lưới mà người học không có. Hơn nữa, sách thường kể những lần thói quen dẫn tới thành công và ít kể những lần thất bại, khiến người đọc đánh giá quá cao hiệu quả của chúng.
Nghiên cứu năng suất có mâu thuẫn với cách làm việc của Trump không?
Không hoàn toàn. Nghiên cứu ủng hộ một số thói quen như quan sát hiện trường và họp ngắn, nhưng cảnh báo về chi phí của việc bị gián đoạn liên tục và làm việc kéo dài. Điểm khác biệt chính là nghiên cứu nhấn mạnh điều kiện áp dụng, còn sách thường trình bày thói quen như nguyên tắc chung.
Có nên đọc sách kinh doanh của Trump không, nếu không quan tâm chính trị?
Các sách về kinh doanh như The Art of the Deal hay The Art of the Comeback được viết trước khi ông tham gia chính trường và tập trung vào bất động sản, thương vụ, quản lý. Đọc như tư liệu về một doanh nhân, kèm tinh thần phản biện, có thể cho nhiều tình huống học hỏi.