The Apprentice (tạm dịch: Người học việc) là chương trình truyền hình thực tế lên sóng đài NBC của Mỹ từ tháng 1/2004, trong đó một nhóm ứng viên chia thành hai đội, mỗi tuần làm một nhiệm vụ kinh doanh; đội thua phải vào phòng họp và một người bị loại. Người cuối cùng còn lại nhận một hợp đồng làm việc một năm ở Trump Organization. Donald Trump là người dẫn và người ra quyết định loại từ mùa đầu tới năm 2015.
Chương trình do nhà sản xuất Mark Burnett tạo ra, phát triển thành 14 mùa với Trump (gồm các mùa thí sinh thường và các mùa Celebrity Apprentice dành cho người nổi tiếng), rồi được nhiều nước mua bản quyền định dạng. Bài này giải thích cấu trúc một mùa, một tập, các vai trò trên màn hình và lý do định dạng này hấp dẫn, để bạn hiểu chương trình như một sản phẩm truyền hình được thiết kế, không chỉ là chuyện một người nổi tiếng.
Một tập The Apprentice diễn ra thế nào
Mỗi tập dài khoảng một giờ phát sóng và đi theo một khung cố định, nhờ đó khán giả quen nhịp và chờ đến đoạn kết:
- Giao nhiệm vụ: người dẫn gặp hai đội ở một địa điểm (thường là một tài sản của Trump hoặc của nhà tài trợ), nêu đề bài và phần thưởng cho đội thắng.
- Chọn trưởng dự án: mỗi đội chọn một người làm trưởng dự án (project manager) cho tuần đó. Đây là vai rủi ro nhất vì trưởng dự án đội thua gần như chắc chắn phải vào phòng họp.
- Thực hiện: đội lên kế hoạch, phân việc, làm nhiệm vụ trong một đến hai ngày, có cố vấn của người dẫn đi theo quan sát.
- Phân định thắng thua: thường bằng con số cụ thể (doanh thu bán được) hoặc đánh giá của khách hàng, nhà tài trợ.
- Phần thưởng: đội thắng được một trải nghiệm xa xỉ, đội thua về khu ở chờ phòng họp.
- Phòng họp: cả đội thua bị chất vấn, rồi trưởng dự án chọn hai hoặc ba người ở lại; người dẫn hỏi tiếp và loại ít nhất một người bằng câu "You’re fired".
Khung này lặp lại suốt mùa với đề bài khác nhau: bán nước chanh trên phố New York (tập đầu tiên), cho thuê căn hộ, thiết kế chiến dịch quảng cáo, tổ chức sự kiện, bán hàng trong cửa hàng của nhà tài trợ. Tính lặp lại là cố ý: khán giả không cần xem từ đầu vẫn hiểu luật chơi.
Các vai trò trên màn hình
Người dẫn kiêm người ra quyết định. Trump vừa là chủ nhà, vừa là giám khảo duy nhất có quyền loại. Khác với nhiều chương trình có ban giám khảo nhiều người, quyền lực tập trung vào một người, tạo cảm giác như một doanh nghiệp thật có ông chủ.
Hai cố vấn. Ở các mùa đầu là George Ross, luật sư cấp cao lâu năm của Trump Organization, và Carolyn Kepcher, khi đó là giám đốc điều hành một câu lạc bộ golf của công ty. Từ khoảng mùa thứ năm, ba người con Donald Jr., Ivanka và Eric lần lượt thay vào. Cố vấn đi theo các đội, quan sát và báo lại trong phòng họp, đóng vai "đôi mắt" của ông chủ.
Ứng viên. Mùa đầu có 16 người, đa số đã đi làm, có bằng cấp hoặc tự kinh doanh. Họ được chọn để đa dạng về tính cách, xuất thân và cách làm việc, vì xung đột giữa các tính cách là chất liệu chính của truyền hình thực tế.
Nhà tài trợ. Nhiều nhiệm vụ gắn với sản phẩm của một hãng thật: thiết kế quảng cáo cho một loại nước uống, bày bán một món mới. Hãng trả tiền để sản phẩm thành đề bài, đài và nhà sản xuất có doanh thu ngoài quảng cáo chèn giữa chương trình.
Người kể chuyện vô hình. Đội dựng phim quyết định khán giả thấy gì. Các đoạn phỏng vấn riêng từng ứng viên (nhìn vào máy quay nói cảm nghĩ) được chèn vào để khán giả biết ai nghĩ gì về ai, điều mà người dẫn trong phòng họp không nghe được.
Các mùa chính và sự thay đổi của định dạng
Qua hơn mười năm, chương trình đổi hình thức nhiều lần để giữ khán giả:
- Mùa 1 (2004): ứng viên sống chung trong một căn hộ ở Trump Tower, hai đội chia theo giới tính lúc đầu. Người thắng chọn phụ trách dự án toà tháp ở Chicago. Theo số đo khán giả thời đó, tập cuối thu hút khoảng 28 triệu người xem.
- Mùa 2–5 (2004–2006): giữ khung cũ, thay đổi đề bài và thành phần ứng viên; lượng người xem giảm dần sau mùa đầu.
- Mùa 6 (2007): chuyển bối cảnh sang Los Angeles, thêm cơ chế đội thắng ở nhà sang, đội thua ở lều ngoài vườn.
- Từ mùa 7 (2008): đổi thành The Celebrity Apprentice, thí sinh là người nổi tiếng, tiền thắng nhiệm vụ được trao cho tổ chức từ thiện họ chọn.
- Mùa 10 (2010): quay lại với ứng viên thường, nhiều người vừa mất việc sau khủng hoảng tài chính 2008.
- Mùa 11–14 (2011–2015): các mùa người nổi tiếng; Trump rời vai dẫn năm 2015. Đài sau đó làm một mùa với người dẫn khác.
Sự thay đổi từ ứng viên thường sang người nổi tiếng cho thấy một quy luật quen thuộc của truyền hình: khi định dạng cũ hết mới, người ta thay "nguyên liệu" thay vì thay khung. Khung phòng họp và câu loại người được giữ nguyên vì đó là phần nhận diện của chương trình.
Vì sao định dạng này hút khán giả
Truyền hình thực tế đầu thập niên 2000 chủ yếu là sinh tồn, hẹn hò hoặc thi tài năng. The Apprentice đưa vào một chủ đề ai đi làm cũng hiểu: công việc văn phòng, sếp, đồng nghiệp, áp lực doanh số. Khán giả tự đặt mình vào vị trí ứng viên, tự hỏi nếu là mình thì có đẩy trách nhiệm cho người khác không, có dám làm trưởng dự án không.
Thứ hai, chương trình có thước đo rõ ràng. Nhiều nhiệm vụ phân thắng thua bằng doanh thu, nên khán giả cảm thấy kết quả "công bằng" hơn những cuộc thi chấm điểm cảm tính. Phòng họp sau đó lại mở ra phần cảm tính: ai đáng trách, ai đã nói dối, ai lười. Sự kết hợp giữa con số và kịch tính cá nhân giữ người xem tới phút cuối.
Thứ ba là nhân vật trung tâm. Một người dẫn có sẵn danh tiếng, phát ngôn ngắn gọn, nhất quán và có quyền tuyệt đối trong phòng họp tạo ra điểm nhấn cho mỗi tập. Câu loại người ở cuối tập trở thành nghi thức, khán giả chờ để nghe nó, giống như điệp khúc của một bài hát.
Cuối cùng, chương trình bán một giấc mơ cụ thể: một công việc ở tập đoàn của người giàu có, cơ hội đổi đời bằng năng lực. Giấc mơ này rất hợp với tâm lý khán giả Mỹ lúc đó, và là lý do định dạng được mua sang nhiều nước.
Vì sao nhà sản xuất chọn một doanh nhân thật làm trung tâm
Ý tưởng một chương trình thi tuyển nhân viên có thể dựng với bất kỳ diễn viên nào đóng vai ông chủ. Việc chọn một doanh nhân có thật, có tập đoàn thật, giải quyết ba bài toán của nhà sản xuất cùng lúc. Bài toán thứ nhất là độ tin cậy: phần thưởng là công việc ở một công ty có thật, nên ứng viên và khán giả coi cuộc thi là nghiêm túc. Bài toán thứ hai là bối cảnh: toà tháp, sân golf, máy bay riêng, khách sạn đều có sẵn để làm phim trường, giảm chi phí dựng cảnh và tăng cảm giác xa hoa.
Bài toán thứ ba là nhân vật. Truyền hình thực tế cần một nhân vật trung tâm có quan điểm rõ, nói ngắn, không ngại phán xét trước máy quay. Theo các bài viết về quá trình làm chương trình, Mark Burnett tìm đến Trump vì ông đã có danh tiếng truyền thông hai mươi năm, quen máy quay và có hình ảnh "ông chủ" sẵn trong trí nhớ khán giả Mỹ.
Về phía doanh nhân, chấp nhận lời mời nghĩa là trao một phần hình ảnh của mình cho đội ngũ biên tập của người khác. Đổi lại, ông có độ phủ hằng tuần trên đài truyền hình lớn, quyền lợi với tư cách đồng sản xuất, và một kênh giới thiệu tài sản của tập đoàn mà không phải trả tiền quảng cáo. Đây là một thoả thuận đôi bên đều đặt cược: nếu chương trình thất bại, cả hai cùng mất uy tín.
Thực tế và dàn dựng: đọc chương trình cho tỉnh táo
Như mọi chương trình thực tế, The Apprentice được biên tập kỹ. Hàng trăm giờ quay của một mùa được rút thành khoảng mười mấy tập. Người dựng phim có thể làm một ứng viên trông vụng về hoặc xuất sắc tuỳ chọn cảnh, và thường xây "vai" cho từng người (người tham vọng, người hay gây gổ, người lặng lẽ làm việc) để câu chuyện dễ theo dõi. Nhiều cựu ứng viên sau này kể rằng bản phát sóng khác đáng kể với trải nghiệm của họ.
Quyết định loại người trong phòng họp cũng không thuần tuý là đánh giá năng lực. Nhà sản xuất cần giữ những nhân vật tạo xung đột để chương trình hấp dẫn, nên một người làm việc tốt nhưng mờ nhạt có thể bị loại sớm hơn một người gây tranh cãi. Trong khi đó, phần thưởng "một năm làm việc ở Trump Organization" thực chất là một vị trí phụ trách dự án hoặc làm việc với ban điều hành, không phải ghế lãnh đạo tập đoàn.
Vì vậy, xem The Apprentice như tài liệu học quản trị thì nên giữ hai lớp: lớp tình huống (nhiệm vụ, cách phân việc, cách bán hàng) có giá trị thảo luận; lớp kết quả (ai bị loại, vì sao) là sản phẩm của biên tập và nhu cầu giải trí.
Áp dụng thế nào cho người kinh doanh ở Việt Nam
Không cần làm truyền hình, cấu trúc một tập The Apprentice vẫn dùng được trong đào tạo nội bộ và tổ chức dự án nhỏ:
| Yếu tố của chương trình | Cách mượn vào doanh nghiệp nhỏ | Đừng mượn phần này |
|---|---|---|
| Nhiệm vụ ngắn, có thước đo | Giao thử thách một ngày cho nhóm nhân viên mới: bán một món, thiết kế một bài đăng, đo bằng số cụ thể | Đặt cược công việc của ai đó vào một thử thách duy nhất |
| Trưởng dự án luân phiên | Cho mỗi người một lần dẫn dắt dự án nhỏ để phát hiện năng lực quản lý | Đổ hết trách nhiệm cho trưởng dự án khi cả nhóm cùng sai |
| Cố vấn quan sát | Có người không trực tiếp làm theo dõi và góp ý sau dự án | Biến người quan sát thành "mật thám" báo cáo lén |
| Phòng họp sau nhiệm vụ | Họp rút kinh nghiệm ngay sau khi xong, hỏi việc gì hiệu quả, việc gì không | Biến buổi họp thành màn đấu tố tìm người để loại |
Cột cuối quan trọng không kém cột giữa: những gì làm nên kịch tính trên truyền hình thường là điều tối kỵ trong quản lý thật. Chi tiết hơn về khác biệt giữa phòng họp trên màn ảnh và đánh giá nhân sự thật có ở một bài khác của chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
The Apprentice có bao nhiêu mùa có Donald Trump?
Có 14 mùa phát sóng từ năm 2004 đến 2015 với ông là người dẫn, gồm các mùa ứng viên thường và các mùa Celebrity Apprentice có người nổi tiếng tham gia. Sau khi ông rời đi, đài NBC làm thêm một mùa người nổi tiếng với người dẫn khác vào năm 2017.
Người thắng mùa đầu tiên The Apprentice là ai?
Người thắng mùa đầu năm 2004 là Bill Rancic, một doanh nhân trẻ từng tự kinh doanh. Ông chọn phụ trách phần việc liên quan đến dự án toà tháp của Trump ở Chicago trong thời gian hợp đồng một năm, sau đó tiếp tục làm diễn giả và kinh doanh riêng.
Celebrity Apprentice khác bản thường ở điểm nào?
Thí sinh là người nổi tiếng trong giải trí, thể thao, kinh doanh thay vì ứng viên tìm việc. Họ vẫn chia đội làm nhiệm vụ và vào phòng họp, nhưng tiền thắng nhiệm vụ và giải chung cuộc được trao cho tổ chức từ thiện mà họ đại diện, không phải một công việc.
Các nhiệm vụ trong chương trình có phải kinh doanh thật không?
Có thật ở mức bán hàng, phục vụ khách thật trong một hai ngày, nhưng được thiết kế cho truyền hình: thời gian ngắn, có nhà tài trợ, có máy quay và đội hỗ trợ hậu cần. Kết quả nhiệm vụ không phản ánh đầy đủ năng lực làm một dự án kinh doanh dài hạn.
The Apprentice có phiên bản ở các nước khác không?
Có. Định dạng được bán bản quyền cho nhiều nước. Bản ở Anh trên đài BBC lên sóng từ năm 2005 với doanh nhân Alan Sugar làm người dẫn và cũng dùng câu loại người tương tự, về sau đổi phần thưởng thành khoản đầu tư hợp tác kinh doanh với người thắng.
Xem The Apprentice có học được kinh doanh không?
Học được một số tình huống về làm việc nhóm, bán hàng, phân công và áp lực thời gian để thảo luận. Nhưng chương trình là sản phẩm giải trí được biên tập, nên không nên coi cách đánh giá và loại người trên màn hình là chuẩn mực quản trị nhân sự.