Donald Trump viết chung hai cuốn sách với Robert Kiyosaki, tác giả Rich Dad Poor Dad (ở Việt Nam quen với tên Dạy con làm giàu): Why We Want You to Be Rich in năm 2006 và Midas Touch in năm 2011. Cuốn đầu bàn về giáo dục tài chính và nỗi lo tầng lớp trung lưu bị thu hẹp; cuốn sau tập trung vào doanh nhân, dùng hình ảnh năm ngón tay để nói về năm phẩm chất mà hai tác giả cho là cần để thành công.
Hai cuốn đọc nhanh, giọng truyền cảm hứng, nhiều phần hai người lần lượt nói cùng một chủ đề. Giá trị chính nằm ở việc khuyến khích người đọc hiểu tiền và dòng tiền; điểm yếu là lời khuyên chung chung và một số quan niệm của Kiyosaki bị giới tài chính phản biện. Bài này tóm tắt hai cuốn, giải thích ẩn dụ năm ngón tay, và chỉ ra chỗ nên học, chỗ nên đọc với con mắt hoài nghi.
Hai tác giả gặp nhau ở đâu
Robert Kiyosaki nổi tiếng từ cuối thập niên 1990 với Rich Dad Poor Dad, cuốn sách kể về hai người cha: một người có học vấn cao nhưng chật vật tiền bạc, một người ít học nhưng biết đầu tư và kinh doanh. Cuốn sách bán rất chạy ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam, và mở ra cả một bộ sách cùng các khoá học, hội thảo.
Theo phần giới thiệu sách, Trump và Kiyosaki quen nhau qua các sự kiện diễn thuyết về kinh doanh và đầu tư mà cả hai cùng tham gia giữa thập niên 2000. Họ nhận thấy có chung một mối quan tâm: nhiều người Mỹ làm việc chăm chỉ nhưng không hiểu về tiền, và tầng lớp trung lưu đang chịu sức ép. Why We Want You to Be Rich ra đời từ mối quan tâm đó, có sự tham gia biên soạn của các cộng sự quen thuộc của hai người.
Năm 2011, hai người viết tiếp Midas Touch, lần này nhắm vào người muốn làm doanh nhân. Tên sách lấy từ thần thoại Hy Lạp về vua Midas chạm vào đâu hoá vàng ở đó; trong sách, hình ảnh bàn tay được dùng để chia năm phẩm chất theo năm ngón.
Why We Want You to Be Rich: thông điệp chính
Tầng lớp trung lưu chịu sức ép. Hai tác giả lập luận rằng chỉ đi làm công ăn lương và tiết kiệm không còn đủ để giữ mức sống trung lưu trước lạm phát, chi phí y tế, giáo dục và hưu trí. Đây là nhận định phổ biến trong sách tài chính đại chúng Mỹ thời ấy; mức độ đúng tuỳ quốc gia và giai đoạn.
Giáo dục tài chính là trách nhiệm cá nhân. Trường học không dạy về tiền, nên mỗi người phải tự học: đọc báo cáo tài chính, hiểu nợ tốt và nợ xấu, phân biệt thu nhập từ lao động và thu nhập từ tài sản. Đây là phần có ích nhất của sách.
Hãy nghĩ như nhà đầu tư và doanh nhân. Sách khuyến khích người đọc học cách làm chủ, đầu tư, thay vì chỉ làm thuê. Ý này cần đọc kỹ: sách không nói mọi người nên bỏ việc, nhưng giọng văn dễ khiến người đọc hiểu như vậy.
Hai giọng nói song song. Nhiều chương được viết theo kiểu Trump nói một đoạn, Kiyosaki nói một đoạn về cùng chủ đề. Cách trình bày này dễ đọc, nhưng đôi khi lặp và ít đi sâu.
Midas Touch: ẩn dụ năm ngón tay
Midas Touch chia những gì hai tác giả cho là phẩm chất của doanh nhân thành năm ngón tay. Bảng dưới diễn ý từng ngón và gợi cách hiểu cho cơ sở kinh doanh nhỏ:
| Ngón | Phẩm chất theo sách (diễn ý) | Hiểu thế nào cho cơ sở nhỏ |
|---|---|---|
| Ngón cái | Sức mạnh tính cách: kiên trì, chịu được thất bại | Khả năng đi tiếp sau tháng đầu lỗ, sau lần đầu bị khách chê |
| Ngón trỏ | Tập trung, theo một hướng cho đến khi thành | Không mở thêm mặt hàng mới khi mặt hàng chính chưa có lãi |
| Ngón giữa | Thương hiệu: điều khách nghĩ đến khi nghe tên bạn | Một điều cửa hàng làm tốt hơn cả, được khách nhắc lại |
| Ngón áp út | Quan hệ: đối tác, đội ngũ, nhà đầu tư | Nhà cung cấp tin mình, nhân viên muốn ở lại, khách quen giới thiệu |
| Ngón út | Những điều nhỏ tạo khác biệt | Gói hàng cẩn thận, nhớ tên khách, trả lời tin nhắn đúng giờ |
Ẩn dụ dễ nhớ và có ích như một danh sách tự soát. Tuy nhiên, năm phẩm chất này gần như ai viết sách kinh doanh cũng đồng ý; sách không đưa ra cách đo hay cách rèn luyện cụ thể cho từng phẩm chất.
Ngón "tập trung" là ý đáng giữ nhất với cơ sở nhỏ ở Việt Nam, nơi nhiều chủ cửa hàng dàn trải sang nhiều mặt hàng để bắt kịp xu hướng mà không làm tốt mặt hàng nào.
Hai tác giả, hai cách nhìn về tiền
Dù cùng đứng tên, hai người đến từ hai con đường khác nhau, và đọc kỹ sẽ thấy giọng của mỗi người nghiêng về một kiểu làm ra tiền. Hiểu sự khác biệt giúp người đọc biết đoạn nào hợp với hoàn cảnh của mình:
| Khía cạnh | Trump (theo các sách của ông) | Kiyosaki (theo các sách của ông) |
|---|---|---|
| Nguồn gốc kinh nghiệm | Phát triển bất động sản quy mô lớn, doanh nghiệp gia đình, thương hiệu | Kinh doanh nhỏ, đầu tư bất động sản cho thuê, diễn thuyết và giáo dục tài chính |
| Trọng tâm | Thương vụ, đàm phán, thương hiệu, chất lượng hoàn thiện | Dòng tiền, phân biệt tài sản và tiêu sản, tự do tài chính |
| Cách nhìn về nợ vay | Công cụ mạnh để làm dự án lớn, từng gây khủng hoảng khi thị trường xấu | Phân biệt "nợ tốt" tạo thu nhập và "nợ xấu" để tiêu dùng |
| Độc giả hợp nhất | Người làm kinh doanh, đã có cơ sở hoặc dự án | Người làm công muốn bắt đầu hiểu về tiền |
Sự khác biệt này giải thích vì sao hai cuốn sách đôi khi giống hai bài nói ghép lại hơn là một lập luận thống nhất. Người đọc nên chọn lấy phần hợp với giai đoạn của mình: người mới đi làm hưởng lợi nhiều từ phần dòng tiền cơ bản, chủ cơ sở kinh doanh hưởng lợi nhiều hơn từ phần thương hiệu, quan hệ và tập trung.
Cũng nên nhớ cả hai đều nói từ vị trí người đã thành công, và cả hai đều có giai đoạn gặp khó khăn tài chính được báo chí đưa tin. Lời khuyên của họ là kinh nghiệm cá nhân, không phải kết luận nghiên cứu.
Những điểm nên đọc với con mắt phản biện
Hai cuốn sách mang tính truyền cảm hứng nhiều hơn hướng dẫn. Khi đọc, nên lưu ý:
- Định nghĩa tài sản của Kiyosaki. Quan niệm "tài sản là thứ đưa tiền vào túi, còn lại là tiêu sản", kéo theo câu "nhà ở không phải tài sản", là cách nói đơn giản hoá. Kế toán và tài chính cá nhân có định nghĩa khác; nhà ở có giá trị, có rủi ro, có chi phí, tuỳ hoàn cảnh từng người.
- Lời khuyên đầu tư chung chung. Sách khuyến khích đầu tư, kinh doanh nhưng ít bàn về rủi ro mất vốn, đa dạng hoá, hay vì sao phần lớn doanh nghiệp mới không tồn tại lâu. Người đọc dễ có cảm giác tự tin hơn mức hiểu biết thật.
- Hệ sinh thái khoá học. Cả hai tác giả đều gắn với các sự kiện diễn thuyết, khoá học thương mại. Người đọc nên tách giá trị cuốn sách khỏi lời mời mua khoá học đắt tiền hứa làm giàu nhanh, vốn là mô hình bị cảnh báo ở nhiều nước.
- Bối cảnh Mỹ. Thuế, hưu trí, bảo hiểm y tế, thị trường nhà ở trong sách là của Mỹ. Ở Việt Nam, những yếu tố này vận hành khác và theo quy định hiện hành.
Đọc tỉnh táo, phần còn lại vẫn có ích: thúc người đọc ngồi xuống xem dòng tiền của mình, hiểu nợ, và nghĩ về nguồn thu nhập dài hạn.
Phần đáng giữ: những thói quen tài chính cơ bản
Gạt bỏ phần hô hào, điều hai cuốn sách khuyến khích có thể quy về vài thói quen mà hầu hết sách tài chính cá nhân nghiêm túc đều đồng ý. Biết tiền đi đâu: ghi lại thu chi ít nhất ba tháng để thấy thực tế. Tách tiền cá nhân và tiền kinh doanh: với chủ cửa hàng nhỏ, đây là bước đầu để biết cửa hàng có lãi thật hay không. Có quỹ dự phòng trước khi nghĩ đến đầu tư. Hiểu khoản nợ mình đang có: lãi suất thật, thời hạn, điều gì xảy ra nếu trễ hạn.
Ý phân biệt nợ dùng để tạo ra thu nhập với nợ dùng để tiêu dùng cũng có giá trị, miễn là hiểu rằng nợ "tốt" vẫn có thể thành gánh nặng khi thu nhập dự tính không đến. Câu chuyện chính tác giả Trump kể trong The Art of the Comeback là minh chứng rõ.
Những thói quen này không làm ai giàu nhanh, nhưng giúp tránh những sai lầm tài chính phổ biến nhất của người kinh doanh nhỏ: lấy tiền hàng tiêu việc nhà, vay ngắn hạn cho việc dài hạn, và không biết mình đang lỗ cho đến khi hết tiền.
Áp dụng thế nào, và nên dè chừng gì
Ví dụ giả định: chị Mai bán hàng thời trang trực tuyến ở Hà Nội, doanh thu ổn nhưng cuối tháng luôn thấy thiếu tiền. Áp dụng tinh thần sách, chị mở hai tài khoản riêng cho cửa hàng và cho gia đình, tự trả lương cho mình một khoản cố định, ghi lại mọi khoản chi của cửa hàng. Sau ba tháng, chị thấy phí quảng cáo và hàng tồn chiếm phần lớn tiền, chứ không phải chi tiêu gia đình như chị nghĩ. Đó là giá trị thật của "giáo dục tài chính": nhìn thấy sự thật về tiền của chính mình.
Điều nên dè chừng: đừng để tinh thần "nghĩ như nhà đầu tư" đẩy mình vay tiền để đầu tư vào thứ chưa hiểu, hoặc bỏ việc ổn định khi chưa có kế hoạch và quỹ dự phòng. Trang này không đưa lời khuyên đầu tư; quyết định tài chính lớn nên dựa vào hiểu biết của chính mình và tư vấn độc lập.
Hai cuốn hợp với người chưa từng đọc sách về tiền và cần một cú hích. Người đã quen với tài chính cá nhân sẽ thấy nội dung quen thuộc và nên tìm sách chuyên sâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Why We Want You to Be Rich có bản tiếng Việt không?
Sách của Kiyosaki rất phổ biến ở Việt Nam, và một số cuốn viết chung với Trump cũng đã được dịch, với tên tiếng Việt có thể khác nhau giữa các lần in. Khi tìm, nên dựa vào tên gốc và năm 2006 hoặc 2011 ở trang bản quyền để chắc là đúng cuốn.
Ẩn dụ năm ngón tay trong Midas Touch là gì?
Đó là cách chia năm phẩm chất của doanh nhân theo năm ngón: ngón cái là sức mạnh tính cách, ngón trỏ là sự tập trung, ngón giữa là thương hiệu, ngón áp út là quan hệ, ngón út là những điều nhỏ tạo khác biệt. Đây là công cụ ghi nhớ, không phải mô hình nghiên cứu.
Có nên tin câu "nhà ở không phải tài sản" không?
Câu này là cách nói của Kiyosaki theo định nghĩa riêng của ông. Về kế toán và tài chính, nhà ở là tài sản có giá trị, đồng thời có chi phí và rủi ro. Việc mua hay thuê nhà tuỳ vào thu nhập, kế hoạch và hoàn cảnh từng người, không có câu trả lời chung.
Hai cuốn sách này có khuyên đầu tư vào thứ gì cụ thể không?
Sách nói nhiều về tinh thần đầu tư, kinh doanh, bất động sản nói chung, nhưng không phải cẩm nang chọn tài sản cụ thể. Người đọc không nên dựa vào sách để ra quyết định đầu tư; cần tìm hiểu kỹ, đa dạng hoá và hỏi tư vấn độc lập.
Đọc Dạy con làm giàu trước hay sách viết chung với Trump trước?
Nên đọc Rich Dad Poor Dad trước nếu muốn hiểu hệ quan niệm của Kiyosaki, vì hai cuốn viết chung giả định người đọc đã quen với các khái niệm đó. Nếu chỉ quan tâm đến Trump, Midas Touch phù hợp hơn vì tập trung vào doanh nhân và thương hiệu.
Sách có hợp với chủ cơ sở kinh doanh nhỏ ở Việt Nam không?
Phần thói quen tài chính cơ bản như tách tiền cá nhân và kinh doanh, theo dõi dòng tiền, có quỹ dự phòng thì rất hợp. Phần bối cảnh Mỹ về thuế, hưu trí, bảo hiểm thì không áp dụng trực tiếp được; cần tìm hiểu quy định hiện hành ở Việt Nam.