Think Big and Kick Ass in Business and Life là cuốn sách Donald Trump in năm 2007, viết cùng Bill Zanker, người sáng lập một công ty tổ chức khoá học và hội thảo ngắn ở Mỹ. Các bản in sau đổi tên thành Think Big: Make It Happen in Business and Life. Sách xoay quanh vài chủ đề: nghĩ lớn, đam mê, vượt nỗi sợ, giữ đà, đàm phán, và một chương gây tranh luận về việc đáp trả người làm hại mình.
Đây là cuốn có giọng mạnh nhất trong các sách Trump viết, đọc như một bài diễn thuyết truyền động lực kéo dài. Bài này tóm tắt các chủ đề chính, đặt chúng cạnh những gì tâm lý học và lý thuyết hợp tác đã biết, chỉ ra chương nào đáng đọc chậm và chương nào nên đọc để hiểu chứ không để làm theo.
Bối cảnh và người viết cùng
Năm 2007, tác giả đang ở giai đoạn thương hiệu truyền hình mạnh nhờ The Apprentice và thường xuyên xuất hiện ở các hội thảo về kinh doanh, đầu tư. Bill Zanker là người sáng lập một công ty tổ chức các lớp học ngắn và sự kiện diễn thuyết; theo phần giới thiệu sách, ông là người mời Trump diễn thuyết ở các sự kiện đó, và cuốn sách là sự hợp tác tự nhiên tiếp theo.
Sách được viết theo kiểu hai người cùng nói: phần lớn là lời của Trump, xen kẽ những đoạn Zanker kể kinh nghiệm xây doanh nghiệp của mình. Giọng văn trực diện, nhiều câu khẳng định ngắn, ít giai thoại thương vụ chi tiết như The Art of the Deal.
Đổi tên ở bản in sau có thể vì tên gốc dùng từ ngữ suồng sã, khó đặt ở một số kệ sách và thị trường. Bản dịch tiếng Việt, nếu có, thường lấy ý "nghĩ lớn" làm tên; người đọc nên kiểm tên gốc khi tìm.
Các chủ đề chính của sách
Nghĩ lớn. Ý xuyên suốt: đặt mục tiêu lớn, vì mục tiêu nhỏ chỉ tạo nỗ lực nhỏ; người nghĩ lớn nhìn thấy cơ hội mà người khác bỏ qua. Sách khuyến khích người đọc đừng để người khác hay hoàn cảnh giới hạn tầm nhìn của mình.
Đam mê. Sách cho rằng đam mê với công việc là thứ giữ người ta đi tiếp khi gặp khó, và người không yêu việc mình làm khó trở nên xuất sắc. Lời khuyên đi kèm là tìm lĩnh vực mình thật sự hứng thú.
Vượt nỗi sợ. Nỗi sợ thất bại, sợ bị chê được coi là rào cản lớn nhất. Sách khuyên hành động dù sợ, coi thất bại là một phần của quá trình.
Giữ đà. Khi đã có kết quả, đừng dừng lại; đà thành công giúp mở thêm cơ hội. Ý này gần với nhận định trong kinh doanh rằng một dự án thành công làm việc thuyết phục đối tác cho dự án sau dễ hơn.
Đáp trả. Một chương bàn về việc không để người khác làm hại mình mà không có phản ứng, khuyên đáp trả mạnh. Đây là chương gây tranh luận nhất, được bàn riêng ở phần dưới.
Nghĩ lớn và tư duy tích cực: tâm lý học nói gì
Ý "nghĩ lớn" có phần đúng được nghiên cứu ủng hộ: lý thuyết đặt mục tiêu của Edwin Locke và Gary Latham, phát triển từ thập niên 1960–1990, cho thấy mục tiêu cụ thể và khó thường dẫn đến kết quả tốt hơn mục tiêu dễ hoặc mơ hồ, với điều kiện người làm có năng lực, cam kết và nhận phản hồi.
Tuy nhiên, chỉ hình dung thành công thì chưa đủ, thậm chí có thể phản tác dụng. Nhà tâm lý học Gabriele Oettingen, qua nhiều thí nghiệm, thấy rằng người chỉ mơ tưởng tích cực về kết quả thường nỗ lực ít hơn, vì não đã "hưởng trước" cảm giác thành công. Bà đề xuất cách làm gọi là đối chiếu tinh thần: hình dung kết quả mong muốn, rồi hình dung ngay trở ngại thật sự, và lập kế hoạch "nếu gặp trở ngại X thì làm Y". Phương pháp này được phổ biến với tên WOOP.
Đặt cạnh nhau, có thể đọc sách như sau: phần "nghĩ lớn" giúp đặt mục tiêu đủ thách thức; nhưng để mục tiêu ấy thành việc, cần bước mà sách ít nói: liệt kê trở ngại cụ thể và kế hoạch xử lý. Người chủ quán cà phê muốn mở thêm chi nhánh nên viết cả hai: chi nhánh thứ hai sẽ như thế nào, và ba lý do lớn nhất khiến nó có thể thất bại.
Đam mê và nỗi sợ: thêm vài điều sách không nói
Lời khuyên "hãy theo đuổi đam mê" phổ biến nhưng bị nhiều người nghiên cứu nghề nghiệp đặt câu hỏi. Cal Newport, trong cuốn So Good They Can't Ignore You (2012), lập luận rằng với nhiều người, đam mê đến sau khi đã giỏi một việc, có quyền tự chủ và được ghi nhận, chứ không có sẵn từ đầu để đi tìm. Các nhà tâm lý học Paul O'Keefe, Carol Dweck và Gregory Walton (2018) cũng thấy người tin rằng hứng thú là thứ "phát triển được" dễ kiên trì với lĩnh vực mới hơn người tin rằng hứng thú là thứ cố định chỉ cần "tìm ra".
Với chủ cơ sở nhỏ, điều này gợi ý một cách đọc lại chương đam mê: đừng chờ cảm giác đam mê rồi mới bắt đầu; hãy chọn một việc có nhu cầu thật, làm cho giỏi, và hứng thú thường lớn dần theo năng lực.
Về nỗi sợ, sách khuyên hành động dù sợ. Một kỹ thuật cụ thể hơn là "khám nghiệm trước khi chết" (premortem) do nhà tâm lý học Gary Klein đề xuất: trước khi bắt đầu, giả định dự án đã thất bại và cả nhóm viết ra lý do. Cách này biến nỗi sợ mơ hồ thành danh sách rủi ro có thể xử lý, và theo Klein, giúp người ta dám nói ra những lo ngại mà bình thường họ giữ trong lòng vì ngại làm mất hứng của nhóm.
Chương đáp trả: đọc để hiểu, không để làm theo
Chương về đáp trả là phần nhiều người đọc thấy khó chịu nhất. Sách cho rằng khi bị đối xử tệ, phản ứng mạnh giúp người khác hiểu rằng không nên làm vậy với mình lần nữa. Có một hạt nhân hợp lý: trong quan hệ làm ăn lặp lại, người không bao giờ phản ứng dễ bị lợi dụng.
Lý thuyết hợp tác cho một bức tranh tinh tế hơn. Trong các cuộc thi mô phỏng nổi tiếng mà nhà khoa học chính trị Robert Axelrod tổ chức và trình bày trong cuốn The Evolution of Cooperation (1984), chiến lược đạt kết quả tốt là "ăn miếng trả miếng" (tit for tat): bắt đầu bằng hợp tác, đáp trả khi bị phản bội, nhưng đáp trả tương xứng và tha thứ ngay khi bên kia quay lại hợp tác. Những chiến lược trả đũa quá mức hoặc thù dai thường làm cả hai bên rơi vào vòng đối đầu kéo dài và cùng thiệt.
Với người kinh doanh nhỏ, bài học là: giữ quyền lợi của mình qua hợp đồng, chứng cứ và kênh chính thức; phản ứng tương xứng; và để ngỏ đường quay lại. Đáp trả công khai, gay gắt trên mạng xã hội hay trước khách hàng thường gây hại cho chính cơ sở của mình nhiều hơn cho đối phương.
Chương nào đáng đọc chậm, chương nào đọc lướt
Không phải phần nào của sách cũng có giá trị ngang nhau với người học kinh doanh. Bảng dưới gợi ý cách phân bổ thời gian đọc:
| Chủ đề | Đọc thế nào | Lý do |
|---|---|---|
| Nghĩ lớn, đặt mục tiêu | Đọc chậm, kèm ghi chép | Dùng được nếu bổ sung bước liệt kê trở ngại |
| Đam mê công việc | Đọc vừa | Ý đúng nhưng quen thuộc; đáng suy nghĩ khi chọn ngành |
| Vượt nỗi sợ | Đọc vừa, đối chiếu với tình huống của mình | Hữu ích cho người chần chừ mãi không bắt đầu |
| Giữ đà | Đọc chậm | Đúng với chuỗi dự án, nhưng cần đi cùng kiểm soát rủi ro |
| Đáp trả | Đọc để hiểu, không áp dụng nguyên văn | Dễ gây hại cho quan hệ làm ăn lâu dài |
| Câu chuyện của Zanker | Đọc lướt hoặc chọn đoạn | Có vài giai thoại về khởi nghiệp, gắn bối cảnh Mỹ |
Sách ngắn chương, nên có thể đọc theo thứ tự mình chọn. Cách hiệu quả là đọc phần nghĩ lớn và giữ đà trước, sau đó mới đọc phần còn lại.
Áp dụng thế nào cho người kinh doanh ở Việt Nam
Ví dụ giả định: anh Khoa mở một tiệm sửa điện thoại nhỏ ở Quy Nhơn (nay thuộc tỉnh Gia Lai), muốn trong ba năm có một xưởng sửa chữa nhận việc từ nhiều cửa hàng trong vùng. Đọc sách, anh viết mục tiêu lớn đó ra giấy. Rồi, theo cách đối chiếu tinh thần, anh liệt kê trở ngại: thiếu thợ giỏi, vốn mua thiết bị, chưa có quan hệ với các cửa hàng. Với mỗi trở ngại, anh ghi một việc cụ thể: nhận một thợ học việc trong quý này, để dành một phần lãi mỗi tháng cho thiết bị, chủ động sửa thử miễn phí vài máy cho hai cửa hàng lân cận để họ thấy chất lượng.
Điều nên dè chừng: tinh thần "nghĩ lớn" và "giữ đà" dễ đẩy người kinh doanh nhỏ vay quá sức để mở nhanh. Hãy đo tốc độ mở rộng bằng khả năng chịu lỗ, không bằng mức hưng phấn sau khi đọc sách. Còn với chương đáp trả, môi trường kinh doanh ở Việt Nam coi trọng quan hệ lâu dài và uy tín truyền miệng; giữ quyền lợi bằng hợp đồng rõ ràng hiệu quả hơn nhiều so với đối đầu.
Sách hợp với người đang cần động lực để bắt đầu hoặc đặt mục tiêu cao hơn. Người đã có động lực mà thiếu phương pháp nên đọc kèm sách về quản lý dự án và tài chính doanh nghiệp nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Think Big and Kick Ass và Think Big: Make It Happen có phải cùng một cuốn không?
Đúng, đó là cùng một cuốn sách. Tên gốc năm 2007 là Think Big and Kick Ass in Business and Life; các bản in sau đổi thành Think Big: Make It Happen in Business and Life, nội dung về cơ bản giữ nguyên. Khi tìm mua, có thể gặp cả hai tên.
Bill Zanker là ai?
Bill Zanker là doanh nhân Mỹ, người sáng lập một công ty tổ chức các lớp học ngắn và sự kiện diễn thuyết. Theo phần giới thiệu sách, ông từng mời Trump diễn thuyết ở các sự kiện của công ty, rồi cùng viết cuốn sách này, trong đó ông kể thêm kinh nghiệm xây doanh nghiệp của mình.
Đối chiếu tinh thần (WOOP) là gì và liên quan gì đến sách?
Đó là phương pháp do nhà tâm lý học Gabriele Oettingen phát triển: hình dung điều mong muốn, kết quả tốt nhất, trở ngại bên trong lớn nhất, rồi lập kế hoạch nếu gặp trở ngại thì làm gì. Nó bổ sung đúng phần mà sách ít nói, giúp biến mục tiêu lớn thành hành động cụ thể.
Có nên áp dụng lời khuyên đáp trả trong sách không?
Không nên áp dụng nguyên văn. Lý thuyết hợp tác cho thấy chiến lược bền là đáp trả tương xứng rồi sẵn sàng tha thứ khi bên kia quay lại hợp tác. Với cơ sở nhỏ, giữ quyền lợi qua hợp đồng, chứng cứ và kênh chính thức thường hiệu quả hơn đối đầu công khai.
Sách có bản tiếng Việt không?
Một số sách của tác giả đã có bản dịch tiếng Việt với tên mang ý "nghĩ lớn". Tên dịch và đơn vị phát hành có thể khác nhau giữa các lần in, nên khi tìm, hãy đối chiếu tên gốc Think Big và năm 2007 ở trang bản quyền.
Đọc sách truyền động lực thế nào để không bị hụt hơi sau vài ngày?
Sau mỗi chương, viết ra một việc cụ thể làm được trong bảy ngày, kèm thời điểm làm. Cuối tuần xem lại đã làm được chưa. Động lực từ sách thường giảm nhanh; thứ giữ lại được là thói quen và kế hoạch đã viết ra giấy.