The Apprentice, Shark Tank và Dragons’ Den là ba định dạng truyền hình kinh doanh nổi tiếng nhất nhưng đánh giá ba thứ khác nhau. The Apprentice (Mỹ, 2004) thi tuyển một người làm việc: ứng viên làm nhiệm vụ nhóm, người kém bị loại. Dragons’ Den (gốc Nhật Bản 2001, nổi tiếng qua bản Anh 2005) và Shark Tank (Mỹ, 2009) là chương trình gọi vốn: người khởi nghiệp trình bày doanh nghiệp, các nhà đầu tư quyết định có rót tiền hay không.
Điểm nối thú vị là nhà sản xuất Mark Burnett, người tạo ra The Apprentice với Donald Trump, cũng là nhà sản xuất điều hành bản Shark Tank của Mỹ. Bài này so sánh ba định dạng ở nguồn gốc, luật chơi, vai của người nổi tiếng, những gì người xem học được thật và những gì là dàn dựng, để bạn biết nên xem chương trình nào cho mục đích nào.
Nguồn gốc ba chương trình
Ba chương trình ra đời gần nhau, trong làn sóng truyền hình thực tế đầu thế kỷ, nhưng từ những ý tưởng khác nhau:
- Dragons’ Den: bắt nguồn từ chương trình Money Tigers của truyền hình Nhật Bản đầu những năm 2000, sau đó bản Anh trên đài BBC lên sóng từ năm 2005 và phổ biến định dạng ra nhiều nước. Tên gọi "hang rồng" chỉ các nhà đầu tư ngồi chờ người gọi vốn bước vào.
- The Apprentice: do Mark Burnett tạo ra, lên sóng đài NBC từ tháng 1/2004 với Donald Trump làm người dẫn. Bản Anh với doanh nhân Alan Sugar ra đời năm 2005.
- Shark Tank: bản Mỹ của định dạng Dragons’ Den, lên sóng đài ABC từ năm 2009 với Mark Burnett làm nhà sản xuất điều hành. Tên gọi "bể cá mập" mang cùng ẩn ý với "hang rồng".
- Ở Việt Nam: Shark Tank Việt Nam lên sóng từ cuối thập niên 2010 theo bản quyền định dạng quốc tế, đưa mô hình gọi vốn trên truyền hình đến khán giả trong nước.
Cả ba đều tận dụng một ý tưởng: biến những quyết định kinh doanh vốn diễn ra sau cửa đóng (tuyển người, rót vốn) thành màn trình diễn công khai. Khác nhau ở chỗ ai là nhân vật chính và điều gì bị đặt cược.
So sánh luật chơi và thứ được đánh giá
Bảng sau đặt ba định dạng cạnh nhau ở các tiêu chí người xem quan tâm nhất:
| Tiêu chí | The Apprentice | Dragons’ Den | Shark Tank |
|---|---|---|---|
| Người tham gia | Ứng viên tìm việc (sau này có người nổi tiếng) | Người khởi nghiệp, chủ doanh nghiệp nhỏ | Người khởi nghiệp, chủ doanh nghiệp nhỏ |
| Người quyết định | Một người dẫn duy nhất | Nhóm nhà đầu tư | Nhóm nhà đầu tư |
| Thứ được đánh giá | Năng lực làm việc nhóm, bán hàng, lãnh đạo | Mô hình kinh doanh, con số, người sáng lập | Mô hình kinh doanh, con số, người sáng lập |
| Đơn vị thời gian | Cả mùa, nhiều tuần | Một lần trình bày | Một lần trình bày |
| Phần thưởng | Một công việc (bản Anh sau đổi thành khoản đầu tư hợp tác) | Vốn đổi lấy cổ phần | Vốn đổi lấy cổ phần |
| Cao trào | Câu loại người trong phòng họp | Nhà đầu tư rút lui hoặc ra giá | Các nhà đầu tư tranh nhau hoặc từ chối |
Dragons’ Den và Shark Tank gần như cùng một khung, khác ở phong cách từng bản quốc gia. The Apprentice là định dạng khác hẳn: nó theo dõi con người qua nhiều tuần, trong khi hai chương trình gọi vốn chỉ chụp một khoảnh khắc trình bày.
Vai trò của người nổi tiếng: một ông chủ và một hội đồng
The Apprentice xây quanh một nhân vật duy nhất. Toàn bộ chương trình mang dấu ấn của người dẫn: phần thưởng là công ty của ông, phong cách đánh giá là phong cách của ông, câu cửa miệng gắn với ông. Điều này mang lại bản sắc mạnh nhưng cũng làm chương trình phụ thuộc vào một người; khi người dẫn đổi, chương trình phải định nghĩa lại chính mình.
Shark Tank và Dragons’ Den dùng một hội đồng, thường bốn đến sáu nhà đầu tư, mỗi người một tính cách và lĩnh vực: người mạnh về bán lẻ, người mạnh về công nghệ, người khó tính về con số, người dễ cảm động trước câu chuyện. Kịch tính đến từ sự tương tác giữa họ: hai nhà đầu tư cạnh tranh một thương vụ, một người châm chọc người khác, một người bất ngờ ra giá. Thành viên hội đồng có thể thay đổi qua các mùa mà định dạng vẫn đứng vững.
Từ góc thương hiệu cá nhân, cả hai mô hình đều giúp người nổi tiếng trên màn hình được biết đến rộng rãi hơn. Nhưng The Apprentice đặt doanh nghiệp của người dẫn vào trung tâm (toà tháp, sân golf làm phim trường), còn các nhà đầu tư trong Shark Tank chủ yếu quảng bá hình ảnh cá nhân và danh mục đầu tư của họ.
Những gì người xem học được thật
Từ The Apprentice, bài học hữu ích nhất nằm ở các nhiệm vụ nhóm: cách chia việc khi thời gian gấp, cách một nhóm người lạ hình thành vai trò, vì sao kế hoạch hay mà thực thi kém vẫn thua, vì sao hiểu khách hàng quan trọng hơn ý tưởng sáng tạo. Người xem tinh ý sẽ thấy nhiều đội thua vì giao tiếp kém trong nhóm hơn là vì ý tưởng dở.
Từ Shark Tank và Dragons’ Den, bài học tập trung vào cách trình bày doanh nghiệp: nêu vấn đề và giải pháp trong vài phút, nắm vững con số (doanh thu, chi phí, biên lợi nhuận, chi phí có một khách hàng), định giá doanh nghiệp hợp lý, và trả lời câu hỏi khó mà không lúng túng. Những câu hỏi lặp lại của nhà đầu tư như "bán được bao nhiêu đơn vị rồi", "biên lợi nhuận bao nhiêu", "vì sao đối thủ không làm được" là danh sách kiểm tra tốt cho bất kỳ ai sắp đi vay vốn hay gọi vốn.
Cả ba chương trình đều cho thấy một điều chung: người thắng thường là người hiểu rõ con số của mình và trung thực về điểm yếu. Ứng viên hay người gọi vốn bị bắt gặp nói quá thường bị loại hoặc bị từ chối nhanh nhất.
Mỗi chương trình vẽ một hình ảnh doanh nhân khác nhau
Ngoài luật chơi, ba chương trình còn góp phần định hình cách công chúng hình dung về người làm kinh doanh. The Apprentice vẽ doanh nhân thành công là một ông chủ quyền lực ngồi đầu bàn họp, quyết định số phận người khác bằng một câu nói, sống giữa toà tháp và máy bay riêng. Hình ảnh này hấp dẫn về mặt giải trí nhưng dễ khiến người trẻ nghĩ rằng kinh doanh chủ yếu là ra lệnh và phán xét.
Shark Tank và Dragons’ Den vẽ hai loại nhân vật. Nhà đầu tư là người thận trọng, soi con số, hỏi câu khó, sẵn sàng nói không. Người gọi vốn là người làm thật: có người bán hàng ở chợ phiên, có người làm sản phẩm trong bếp nhà mình, có người bỏ việc ổn định để theo đuổi ý tưởng. Hình ảnh này gần với thực tế khởi nghiệp nhỏ hơn, dù vẫn được tô đậm phần kịch tính.
Người xem nên nhận ra mỗi hình ảnh phục vụ nhu cầu kể chuyện của chương trình. Kinh doanh thật phần lớn là những việc không lên hình được: theo dõi tồn kho, đối chiếu công nợ, chăm sóc khách cũ, sửa từng lỗi nhỏ trong quy trình. Không chương trình nào trong ba chương trình này dành nhiều thời lượng cho phần việc ấy, vì nó không hấp dẫn khán giả, nhưng đó lại là phần quyết định doanh nghiệp sống được bao lâu.
Phần dàn dựng: điều nên biết trước khi tin
Cả ba đều là chương trình truyền hình được biên tập. Một phần trình bày trên Shark Tank có thể kéo dài khoảng một giờ khi quay, nhưng chỉ còn khoảng mười phút trên sóng. Phần được giữ lại là phần kịch tính nhất, không nhất thiết là phần phản ánh đúng nhất chất lượng doanh nghiệp. Tương tự, phòng họp The Apprentice được dựng từ nhiều giờ quay.
Với các chương trình gọi vốn, cái bắt tay trên sóng chưa phải hợp đồng. Sau khi quay, nhà đầu tư còn thẩm định (kiểm tra sổ sách, pháp lý, sở hữu trí tuệ), và các bài điều tra của báo chí kinh doanh cho thấy một phần đáng kể các thoả thuận trên sóng thay đổi điều khoản hoặc không đi đến ký kết. Ngược lại, nhiều doanh nghiệp không nhận được vốn trên sóng vẫn bán được hàng nhờ độ phủ của chương trình, hiện tượng thường được gọi theo tên chương trình.
Với The Apprentice, như đã phân tích ở các bài khác trong chuyên mục, quyết định loại người chịu ảnh hưởng của nhu cầu giải trí. Xem cả ba chương trình với tâm thế xem một ca nghiên cứu được kể có chủ ý: học từ tình huống, không vội tin vào kết luận.
Áp dụng thế nào: chọn chương trình theo mục đích của bạn
Người kinh doanh ở Việt Nam có thể dùng các chương trình này như tài liệu tự học, miễn là chọn đúng mục đích và biết giới hạn:
| Mục đích | Nên xem | Tập trung vào | Đừng học theo |
|---|---|---|---|
| Học làm việc nhóm, quản lý dự án ngắn | The Apprentice | Cách chia việc, giao tiếp, xử lý xung đột trong nhiệm vụ | Cách đổ lỗi và loại người trong phòng họp |
| Chuẩn bị gọi vốn, vay vốn | Shark Tank, Dragons’ Den | Câu hỏi của nhà đầu tư, cách trình bày con số | Định giá trên trời, kể chuyện cảm động thay cho số liệu |
| Học bán hàng, hiểu khách | Cả ba | Những lần ứng viên hoặc người gọi vốn hiểu đúng khách hàng | Chiêu trò gây sốc chỉ hợp với truyền hình |
| Học đàm phán | Shark Tank, Dragons’ Den | Cách ra giá, nhượng bộ, nói không | Áp lực "trả lời ngay" vốn là kỹ thuật truyền hình |
Một cách tự học hiệu quả là xem một tập, dừng trước khi có kết quả, tự đưa ra quyết định của mình (loại ai, rót vốn hay không, vì sao), rồi so với chương trình. Lý thuyết đàm phán và gọi vốn bài bản có ở các trang chuyên ngành; ba chương trình này là kho tình huống để luyện phán đoán.
Câu hỏi thường gặp
Shark Tank và Dragons’ Den khác nhau thế nào?
Về định dạng, hai chương trình gần như giống nhau vì Shark Tank là bản Mỹ của định dạng Dragons’ Den: người khởi nghiệp trình bày trước một nhóm nhà đầu tư để đổi vốn lấy cổ phần. Khác biệt chủ yếu nằm ở phong cách từng bản quốc gia, thành phần nhà đầu tư và cách dựng phim.
The Apprentice có phải chương trình gọi vốn không?
Không. The Apprentice là chương trình thi tuyển nhân sự: ứng viên làm nhiệm vụ nhóm qua nhiều tuần, người kém bị loại dần, người cuối cùng nhận một hợp đồng làm việc. Riêng bản Anh từ đầu thập niên 2010 đổi phần thưởng thành khoản đầu tư hợp tác kinh doanh với người thắng.
Mark Burnett là ai?
Mark Burnett là nhà sản xuất truyền hình gốc Anh làm việc ở Mỹ, nổi tiếng với chương trình sinh tồn Survivor. Ông tạo ra The Apprentice với Donald Trump làm người dẫn năm 2004 và là nhà sản xuất điều hành bản Shark Tank của Mỹ từ năm 2009.
Thoả thuận trên Shark Tank có được thực hiện thật không?
Một phần có, một phần không. Cái bắt tay trên sóng chỉ là thoả thuận sơ bộ; sau đó nhà đầu tư thẩm định doanh nghiệp. Báo chí kinh doanh từng đưa tin nhiều thoả thuận thay đổi điều khoản hoặc không đi đến ký kết sau giai đoạn này.
Xem Shark Tank có giúp chuẩn bị gọi vốn thật không?
Có ích ở chỗ làm quen với các câu hỏi nhà đầu tư hay hỏi về doanh thu, biên lợi nhuận, chi phí có khách và định giá. Nhưng gọi vốn thật kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng với thẩm định chi tiết, không phải một lần trình bày mười phút như trên sóng.
Chương trình truyền hình kinh doanh nào hợp với chủ cửa hàng nhỏ?
Shark Tank và Dragons’ Den có nhiều doanh nghiệp nhỏ bán sản phẩm tiêu dùng, gần với bối cảnh cửa hàng hơn. The Apprentice hữu ích nếu muốn học cách tổ chức một nhóm làm việc ngắn hạn. Nên xem có chọn lọc và tự rút ra câu hỏi cho chính doanh nghiệp mình.