Câu nói về tiền có nguồn rõ nhất của Donald Trump nằm ở phần cuối The Art of the Deal (1987): "Money was never a big motivation for me, except as a way to keep score." Diễn ý: tiền chưa bao giờ là động lực lớn, ngoại trừ như một cách ghi điểm. Câu này đi cặp với đoạn mở đầu sách, nơi người kể nói mình không làm vì tiền mà vì thích làm thương vụ.
Ngoài câu đó, chữ "giàu" xuất hiện ngay trên tên nhiều cuốn sách sau của ông: Trump: How to Get Rich (2004), Think Like a Billionaire (2004), Why We Want You to Be Rich (2006, viết cùng Robert Kiyosaki), Midas Touch (2011, cũng viết cùng Kiyosaki). Bài này đọc các câu và tên sách ấy như một quan niệm về tiền: tiền là thước đo, tiền là phần thưởng, và cả những điều người kinh doanh nhỏ nên tự điều chỉnh khi mang quan niệm đó về dùng.
"Keep score": tiền như tấm bảng điểm
Ẩn dụ "ghi điểm" lấy từ thể thao: điểm số không phải lý do người ta chơi, nhưng là cách biết mình đang thắng hay thua. Áp vào kinh doanh, câu nói cho rằng con số tài sản, lợi nhuận hay giá trị thương vụ chủ yếu cho người làm biết mình làm tốt đến đâu, còn động lực thật nằm ở việc làm thương vụ. Cách nhìn này khá phổ biến ở doanh nhân Mỹ thời ấy, nhiều người khác cũng dùng hình ảnh tương tự.
Đọc trong cả cuốn sách, câu này là một phần của hình ảnh mà người kể muốn xây: người làm vì đam mê, tiền chỉ là hệ quả. Người đọc có quyền giữ chút hoài nghi, vì cũng chính sách ấy dành nhiều trang mô tả sự xa hoa, quy mô và con số. Hai điều không mâu thuẫn hoàn toàn: một người có thể thích thương vụ vì bản thân nó, đồng thời rất coi trọng việc bảng điểm hiện ra đẹp.
Ý dùng được cho người kinh doanh là tách hai câu hỏi: vì sao mình làm việc này, và mình đo kết quả bằng gì. Nhiều chủ cơ sở nhỏ trộn hai câu hỏi làm một, nên khi doanh thu chững lại thì mất luôn động lực. Có lý do làm việc ngoài tiền, đồng thời có bảng điểm rõ ràng, là hai thứ nên có cùng lúc.
Câu nói nhìn từ nghiên cứu về động lực
Tâm lý học có một khung quen thuộc để soi câu này: thuyết tự quyết của Edward Deci và Richard Ryan phân biệt động lực nội tại, tức làm vì việc đó thú vị hoặc có ý nghĩa, với động lực ngoại tại, tức làm vì phần thưởng bên ngoài như tiền hay lời khen. Các nghiên cứu theo hướng này cho thấy động lực nội tại thường giúp người ta bền bỉ hơn với công việc khó và sáng tạo hơn.
Câu "tiền chỉ để ghi điểm" vì vậy diễn đạt đúng một ý có cơ sở: người thích bản thân công việc chịu được những giai đoạn tiền chưa về. Nhưng nghiên cứu cũng cho thấy phần thưởng bên ngoài không phải lúc nào cũng xấu; khi phần thưởng được coi là thông tin phản hồi về năng lực, nó có thể củng cố động lực nội tại. Đó chính là nghĩa của "bảng điểm" khi được dùng đúng.
Hai thí nghiệm kinh điển hay được dẫn khi bàn chuyện này. Năm 1971, Deci cho sinh viên giải các khối ghép hình; nhóm được trả tiền cho mỗi lời giải về sau tự chơi tiếp trong giờ nghỉ ít hơn nhóm không được trả. Năm 1973, Lepper, Greene và Nisbett cho trẻ mẫu giáo vẽ tranh; những em được hứa trước một tấm giấy khen về sau ít tự vẽ hơn. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng biện minh thừa: khi phần thưởng bên ngoài trở thành lý do chính, hứng thú tự thân có thể giảm. Mức độ và điều kiện xảy ra vẫn còn được tranh luận trong các nghiên cứu tổng hợp sau đó.
Chỗ cần tỉnh táo: lời tự mô tả động lực trong hồi ký không phải dữ liệu. Ai viết sách về mình cũng có xu hướng kể động lực theo cách đẹp nhất. Người đọc nên lấy khung tư duy, không cần tranh luận xem tác giả thật sự làm vì gì.
Các sách mang chữ "giàu" nói gì về tiền (diễn ý)
Tên sách cũng là một loại câu nói, vì nó tóm thông điệp mà tác giả và nhà xuất bản muốn người mua nhớ. Bốn cuốn dưới đây ra sau khi chương trình The Apprentice đưa tên ông đến khán giả rộng hơn:
- Trump: How to Get Rich (2004, viết cùng Meredith McIver): nhiều chương ngắn, mỗi chương một lời khuyên về làm việc, đàm phán, quản lý chi phí, kèm chuyện hậu trường của chương trình truyền hình. Ý nhắc nhiều là theo dõi sát chi phí của chính mình.
- Think Like a Billionaire (2004, viết cùng Meredith McIver): cách nghĩ về tiền, bất động sản, công việc; giọng thân mật, nhiều giai thoại. Tên sách là lời hứa hấp dẫn, nội dung thực chất là các lời khuyên kinh doanh chung.
- Why We Want You to Be Rich (2006, viết cùng Robert Kiyosaki): hai tác giả nói về giáo dục tài chính và nỗi lo tầng lớp trung lưu bị thu hẹp. Đây là sách khuyến khích tự học về tiền, không phải hướng dẫn đầu tư cụ thể.
- Midas Touch (2011, viết cùng Robert Kiyosaki): phụ đề nói về lý do một số người làm chủ giàu lên còn phần lớn thì không; nội dung bàn về tính cách người làm chủ, thương hiệu, sự tập trung.
Các tóm tắt chi tiết nằm ở danh mục sách của trang. Ở đây chỉ cần thấy một điều: tên sách nói về "giàu", còn ruột sách phần lớn nói về làm việc, giữ chi phí và học hỏi. Người đọc tìm công thức làm giàu nhanh sẽ thất vọng, người tìm thói quen làm việc sẽ có thứ để dùng.
Hiểu đúng và hiểu lệch các câu về tiền
Câu về tiền là nhóm dễ bị biến thành khẩu hiệu nhất. Bảng dưới đặt cách hiểu sát nguồn cạnh cách hiểu lệch thường gặp:
| Câu hoặc ý | Hiểu đúng | Hiểu lệch hay gặp |
|---|---|---|
| Tiền chỉ là cách ghi điểm | Có động lực ngoài tiền, dùng tiền làm thước đo kết quả | Coi thường việc giữ tiền, chi tiêu không tính toán |
| Không làm vì tiền mà vì thương vụ | Chọn việc mình thích làm cả khi chưa có lãi | Lấy đam mê làm lý do bỏ qua bài toán lợi nhuận |
| Nghĩ như tỷ phú | Đặt tiêu chuẩn cao, nhìn cơ hội dài hạn | Tiêu xài như người giàu khi chưa giàu |
| Học về tiền để giàu lên | Tự học kế toán, dòng tiền, đọc báo cáo | Tin rằng đọc sách là đủ để giàu, hoặc theo lời mời đầu tư vì tên tác giả |
Dòng cuối đáng lưu ý vì tên người nổi tiếng hay bị dùng trong lời mời khoá học, mô hình đầu tư. Sách của Trump hay Kiyosaki không bảo đảm cho bất kỳ sản phẩm tài chính nào mang tên hay hình ảnh của họ; mọi quyết định đầu tư cần tự tìm hiểu và hỏi người có chuyên môn.
Bảng điểm của một cơ sở nhỏ nên ghi những gì
Nếu tiền là bảng điểm, câu hỏi tiếp theo là ghi điểm bằng con số nào. Với một tập đoàn bất động sản, con số có thể là giá trị tài sản; với một cơ sở nhỏ ở Việt Nam, con số đó dễ đánh lừa. Doanh thu cao mà lãi gộp mỏng, lãi trên giấy mà tiền mặt cạn, là hai tình trạng rất thường gặp ở cửa hàng mới mở.
Ví dụ giả định: anh Phúc mở tiệm sửa điện thoại ở Thái Nguyên. Tháng nào doanh thu tăng anh cũng vui, cho đến khi phát hiện phần lớn doanh thu là bán linh kiện lãi rất thấp, còn công sửa, phần lãi cao, lại giảm vì anh ít thời gian ngồi máy. Bảng điểm đúng của anh nên có ít nhất ba dòng: lãi gộp theo từng loại dịch vụ, tiền mặt cuối tuần, và số khách quay lại.
Câu nói của Trump hữu ích ở chỗ nhắc rằng con số là để biết mình đang đi đúng hướng hay không. Điều cần thêm vào là chọn đúng con số, và xem nó đều đặn như xem bảng tỷ số: mỗi tuần một lần, cùng một cách tính, để thấy xu hướng thay vì chỉ thấy một tháng đẹp.
Áp dụng thế nào, và nên dè chừng gì
Điều học được: có lý do làm nghề ngoài tiền để đi qua giai đoạn khó, và có bảng điểm rõ ràng để không tự lừa mình. Đây là cặp đôi giúp nhiều chủ cơ sở nhỏ giữ được tỉnh táo, nhất là trong năm đầu khi doanh thu lên xuống thất thường.
Điều nên dè chừng: quan niệm "tiền chỉ là điểm số" dễ hợp lý hoá việc chấp nhận rủi ro lớn, vì thua thì chỉ là mất điểm. Với người có vùng đệm tài chính lớn, mất điểm là chuyện chịu được; với một hộ kinh doanh mà tiền làm ăn lẫn với tiền nhà, mất điểm có thể là mất chỗ ở. Câu chuyện khủng hoảng nợ đầu thập niên 1990 của chính tác giả, kể lại trong The Art of the Comeback, là lời nhắc rằng bảng điểm có thể tụt rất nhanh khi vay nhiều.
Một điều nữa: tên sách hứa hẹn giàu có là cách bán sách, không phải lời bảo đảm. Đọc những cuốn này để lấy thói quen làm việc và tư duy chi phí, còn chuyện làm giàu thì không có cuốn sách nào làm thay được.
Câu hỏi thường gặp
Câu "Money was never a big motivation for me" nằm ở đâu trong The Art of the Deal?
Câu nằm ở phần cuối sách, khi người kể nhìn lại các thương vụ và nói về điều thúc đẩy mình. Nó thường được trích cùng đoạn mở đầu sách, nơi tác giả nói mình làm thương vụ như người khác vẽ tranh hay làm thơ, để thấy hai đầu cuốn sách cùng một thông điệp.
Trump có sách nào hướng dẫn đầu tư cụ thể không?
Các sách mang chữ giàu của ông chủ yếu là lời khuyên kinh doanh chung, giai thoại và quan niệm về làm việc, không phải hướng dẫn đầu tư theo nghĩa chọn tài sản hay danh mục. Muốn học đầu tư bài bản nên đọc sách chuyên ngành và hỏi người có chứng chỉ chuyên môn.
Why We Want You to Be Rich có đáng đọc với người Việt không?
Sách hợp với người mới bắt đầu quan tâm giáo dục tài chính, đọc như một lời thúc đẩy tự học. Bối cảnh thuế, nhà đất và thị trường trong sách là của Mỹ, nên mọi ý áp dụng cần đối chiếu với quy định hiện hành ở Việt Nam và hoàn cảnh tài chính riêng.
Động lực nội tại và ngoại tại khác nhau thế nào trong kinh doanh?
Động lực nội tại là làm vì bản thân công việc thú vị hoặc có ý nghĩa, như thích nấu ăn nên mở quán. Động lực ngoại tại là làm vì phần thưởng bên ngoài như lợi nhuận hay danh tiếng. Người kinh doanh bền thường có cả hai, và dùng con số như phản hồi chứ không như lý do duy nhất.
Có nên lấy tài sản ròng làm bảng điểm cho cơ sở nhỏ không?
Tài sản ròng hữu ích để nhìn dài hạn nhưng khó đo thường xuyên và dễ bị thổi phồng bởi giá trị ước tính. Với cơ sở nhỏ, nên theo dõi những con số đo được hằng tuần như lãi gộp, tiền mặt, khách quay lại; tài sản ròng xem lại mỗi năm một lần là đủ.
Tên Trump hay Kiyosaki xuất hiện trong lời mời đầu tư thì nên hiểu thế nào?
Nên coi là chưa có giá trị bảo đảm gì cho tới khi tự kiểm chứng được pháp nhân, giấy phép và rủi ro của sản phẩm. Tên tác giả nổi tiếng hay bị mượn để tạo lòng tin. Không có cuốn sách nào của họ thay thế việc tự tìm hiểu và hỏi người có chuyên môn.