Đọc sách kinh doanh của Donald Trump cho có ích nghĩa là tách ba lớp: dữ kiện kiểm chứng được (dự án, năm, đối tác), lời kể và diễn giải của người trong cuộc, và lời khuyên rút ra. Lớp thứ nhất dùng để hiểu chuyện gì đã xảy ra, lớp thứ hai để hiểu cách một người làm nghề suy nghĩ, lớp thứ ba để thử, có điều kiện, trong công việc của mình.
Cách đọc này cần thiết vì sách doanh nhân tự kể luôn mang hai vai cùng lúc: tài liệu học và công cụ xây hình ảnh. Bài này giải thích vai trò của người chấp bút, cách đối chiếu nguồn, một mẫu ghi chép bốn cột, những thuật ngữ dễ dịch lệch khi đọc bản tiếng Việt, và cách biến một cuốn sách thành vài thay đổi cụ thể trong cách làm ăn.
Vì sao sách doanh nhân tự kể cần cách đọc riêng
Sách giáo khoa quản trị và sách nghiên cứu có quy trình kiểm soát: dẫn nguồn, phản biện, so sánh nhiều trường hợp. Sách hồi ký doanh nhân không có những thứ đó. Nó được viết để kể một câu chuyện hấp dẫn, với người kể là nhân vật chính, và thường ra đời ở thời điểm có lợi cho thương hiệu của người kể. Điều này đúng với sách của Trump cũng như sách của hầu hết doanh nhân nổi tiếng khác.
Thêm vào đó, sách được chọn lọc theo kết quả. Ta đọc sách của người thành công, ít khi đọc sách của những người làm y hệt mà thất bại, nên dễ nhầm một con đường cá biệt là quy luật. Các nhà nghiên cứu gọi đây là thiên lệch kẻ sống sót.
Không vì thế mà sách mất giá trị. Hồi ký doanh nhân cho thấy những thứ sách giáo khoa khó cho thấy: cảm giác khi một thương vụ sắp đổ, cách một người cân nhắc giữa nhiều bên, những chi tiết đời thực của một nghề. Vấn đề chỉ là đọc nó như thứ gì. Đọc như tài liệu tình huống có thiên lệch thì học được nhiều; đọc như công thức thì dễ trả giá.
Người chấp bút: hiểu đúng vai trò, không phán xét
Gần như mọi cuốn sách của Trump đều có tên người thứ hai trên bìa, thường đi sau chữ "with": Tony Schwartz với The Art of the Deal, Charles Leerhsen với Surviving at the Top, Kate Bohner với The Art of the Comeback, Meredith McIver với nhiều cuốn từ năm 2004, Bill Zanker với Think Big. Đây là cách làm phổ biến trong ngành xuất bản Mỹ với sách của người nổi tiếng: người chấp bút phỏng vấn, đọc tài liệu, sắp xếp câu chuyện và viết thành văn, người đứng tên duyệt nội dung.
Hiểu điều này giúp đọc đúng ba điểm. Thứ nhất, giọng văn là sản phẩm chung; sự sắc sảo hay mạch lạc của văn bản có phần đóng góp lớn của người viết cùng. Thứ hai, cấu trúc như việc mở bằng nhật ký một tuần hay chia thành chương ngắn là lựa chọn biên tập để sách dễ bán, không nhất thiết phản ánh cách người đứng tên suy nghĩ. Thứ ba, nội dung vẫn là góc nhìn mà người đứng tên chấp nhận công bố, nên vẫn là tư liệu về cách họ muốn được nhìn nhận.
Trang này nêu tên người viết cùng ở mỗi bài để người đọc biết bối cảnh tạo ra văn bản, không nhằm đánh giá ai. Khi trích dẫn, cách chuẩn là ghi tên sách, năm, và cả hai tên như trên bìa.
Tách ba lớp: dữ kiện, lời kể, lời khuyên
Bảng dưới minh hoạ cách tách ba lớp với vài ví dụ diễn ý từ các sách. Khi đọc, có thể đánh dấu bên lề bằng ba ký hiệu khác nhau cho ba lớp:
| Lớp | Ví dụ (diễn ý) | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Dữ kiện | Grand Hyatt mở cửa năm 1980; Trump Tower khai trương năm 1983; sách The Art of the Comeback in năm 1997 | Có thể kiểm qua báo chí, hồ sơ công khai; dùng làm khung thời gian |
| Lời kể, diễn giải | Thương vụ thành công nhờ người kể nhìn ra điều người khác không thấy; ngân hàng chịu đàm phán vì tin vào người kể | Ghi nhận là góc nhìn một phía; tìm thêm các yếu tố khác như thị trường, đối tác, thời điểm |
| Lời khuyên | Nghĩ lớn; bảo vệ phía dưới; tự đi xem tận nơi | Hỏi điều kiện áp dụng, ví dụ ngược, rồi thử ở quy mô nhỏ |
Lỗi phổ biến nhất là coi lớp thứ hai như lớp thứ nhất: tin rằng một thương vụ thành công chủ yếu nhờ phẩm chất người kể, trong khi người kể không có lý do gì để nhấn mạnh vai trò của may mắn hay của người khác.
Lỗi thứ hai là áp dụng lớp thứ ba mà bỏ qua điều kiện. "Nghĩ lớn" trong câu chuyện của một người có vốn gia đình và quan hệ ngân hàng khác hẳn "nghĩ lớn" của một người mới mở quán với tiền tiết kiệm.
Đối chiếu nguồn: kiểm những gì và kiểm ở đâu
Không cần kiểm mọi câu, chỉ cần kiểm những điều mình định dựa vào để rút bài học. Gợi ý:
- Năm và trình tự sự kiện: một bài học về "thời điểm" sẽ sai nếu năm sai. Đối chiếu với báo chí kinh doanh cùng thời hoặc tiểu sử có ghi nguồn.
- Kết cục của dự án: sách thường kể dự án lúc đang tốt. Tìm hiểu xem về sau dự án đó ra sao, ai sở hữu, có phải tái cơ cấu không.
- Con số: chi phí, lợi nhuận, giá trị tài sản trong sách nên coi là lời kể. Các nguồn khác nhau thường đưa ra ước tính khác nhau; khi các con số lệch nhiều, đừng dựa bài học vào con số.
- Câu trích dẫn: câu nói lưu truyền trên mạng hay trong sách tổng hợp nhiều khi không có trong sách gốc. Nếu định trích, tìm đúng cuốn và chương.
- Vai trò của người khác: đối tác, kiến trúc sư, nhà thầu, ngân hàng thường xuất hiện mờ nhạt trong hồi ký. Tiểu sử độc lập hay phỏng vấn những người này cho bức tranh đầy đủ hơn.
Khi chọn nguồn đối chiếu, ưu tiên những sách và bài báo tập trung vào sự nghiệp kinh doanh, có dẫn tài liệu rõ ràng, giọng trung tính.
Đọc bản dịch: thuật ngữ dễ hiểu lệch
Đọc bản tiếng Việt, một số thuật ngữ kinh doanh dễ bị dịch theo nghĩa thông thường và làm lệch ý. Bảng dưới gợi ý cách hiểu khi gặp:
| Thuật ngữ gốc | Hay được dịch | Nghĩa cần hiểu trong sách |
|---|---|---|
| deal | giao dịch, thoả thuận | thương vụ: cả quá trình ghép các bên, vốn, giấy phép thành một dự án |
| leverage | đòn bẩy | tuỳ ngữ cảnh: vị thế thương lượng, hoặc đòn bẩy tài chính (vay nợ) — hai nghĩa khác hẳn nhau |
| air rights | quyền trên không | quyền phát triển phần không gian phía trên một khu đất, có thể mua bán theo luật quy hoạch nơi đó |
| licensing | cấp phép | cấp phép thương hiệu: cho đối tác dùng tên trên dự án của họ để nhận phí |
| downside / upside | mặt trái / mặt phải | mức thiệt hại tối đa / mức lợi tiềm năng của một thương vụ |
| Chapter 11 | phá sản | thủ tục tái cơ cấu doanh nghiệp theo luật phá sản Mỹ, doanh nghiệp vẫn hoạt động trong khi đàm phán với chủ nợ |
Nếu bản dịch đang đọc không chú thích các thuật ngữ này, nên tự ghi chú bên lề ở lần gặp đầu tiên. Riêng "leverage", đọc câu trước và câu sau để biết sách đang nói vị thế hay nói vay nợ; nhầm hai nghĩa này là hiểu ngược cả một đoạn.
Ghi chép bốn cột và biến ý thành việc làm
Đọc xong mà không ghi lại thì sau vài tuần hầu như chỉ còn ấn tượng chung. Một cách ghi chép đơn giản, hợp với sách kinh doanh là kẻ bốn cột trong sổ:
- Ý: viết lại bằng lời mình, một câu. Ví dụ: "Trước khi cam kết, giới hạn mức thiệt hại tối đa".
- Bằng chứng trong sách: câu chuyện nào minh hoạ ý đó, ở chương nào. Ví dụ: quyền chọn mua có điều kiện trong thương vụ Grand Hyatt.
- Điều kiện và giới hạn: ý này đúng khi nào, sai khi nào. Ví dụ: cần có tiền để giữ quyền chọn; không áp dụng khi bên bán đòi cam kết ngay.
- Việc làm thử: một việc cụ thể trong hai tuần tới, ở quy mô của mình. Ví dụ: lần nhập hàng tới, đề nghị nhà cung cấp mới cho đặt thử một lô nhỏ trước khi ký hợp đồng cả năm.
Sau hai tuần, quay lại cột thứ tư, ghi kết quả. Cuốn sổ dần thành một bộ nguyên tắc riêng đã được thử, có giá trị hơn mọi bản tóm tắt.
Nếu đọc cùng nhóm, có thể dùng chính bốn cột này làm khung thảo luận: mỗi người mang một ý, nhóm cùng tranh luận cột thứ ba và mỗi người tự chọn việc làm thử cho cơ sở của mình.
Áp dụng thế nào, và nên dè chừng gì
Ví dụ giả định: một nhóm năm chủ cửa hàng ở Cần Thơ lập câu lạc bộ đọc sách kinh doanh, mỗi tháng một cuốn. Tháng đầu chọn The Art of the Deal. Thay vì ai cũng kể lại nội dung, mỗi người mang đến một ý theo mẫu bốn cột, và cả nhóm dành phần lớn buổi gặp để tranh luận cột "điều kiện và giới hạn". Kết quả là mỗi người về với một việc làm thử phù hợp với cửa hàng mình, và tháng sau báo lại kết quả. Cách đọc này biến một cuốn hồi ký nước ngoài thành công cụ cho bối cảnh Việt Nam.
Điều nên dè chừng: đừng để hình ảnh người kể trở thành hình mẫu toàn diện. Trang này chỉ học từ vai doanh nhân và tác giả sách kinh doanh, và ngay trong vai đó cũng có những điều không nên bắt chước, như đòn bẩy vay nợ cao, quảng bá phóng đại, đối đầu gay gắt. Đọc nhiều sách cùng một tác giả mà không đọc thêm góc nhìn khác dễ khiến mình chỉ nghe một giọng.
Cuối cùng, cách đọc ba lớp, đối chiếu nguồn và ghi chép bốn cột không chỉ dùng cho sách của Trump mà cho mọi hồi ký doanh nhân. Một khi đã quen, người đọc sẽ lấy được nhiều hơn từ ít sách hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sách có người chấp bút thì có còn đáng tin không?
Người chấp bút là cách làm phổ biến và không tự nó làm sách kém tin cậy. Điều quyết định độ tin cậy là nội dung có kiểm chứng được không. Với hồi ký doanh nhân, nên coi phần dữ kiện là có thể kiểm, phần diễn giải là góc nhìn một phía, bất kể ai cầm bút.
Đọc bản tiếng Anh hay bản dịch tốt hơn?
Nếu đọc tiếng Anh thoải mái, bản gốc giúp tránh lệch thuật ngữ và giữ đúng giọng văn. Nếu đọc bản dịch, chọn bản có ghi tên gốc và người dịch rõ ràng, và đối chiếu những đoạn quan trọng hoặc thuật ngữ như leverage, licensing với bản gốc khi có thể.
Làm sao kiểm chứng một câu chuyện trong sách mà không tốn nhiều thời gian?
Chỉ kiểm những điều mình định dựa vào để rút bài học, thường là năm, trình tự và kết cục của dự án. Một tiểu sử có ghi nguồn hoặc vài bài báo kinh doanh cùng thời thường đủ. Không cần kiểm từng giai thoại nhỏ không ảnh hưởng đến bài học.
Có nên trích câu nói của Trump trong bài thuyết trình kinh doanh không?
Có thể, nếu câu đó có nguồn rõ trong sách hoặc chương trình, và dùng đúng bối cảnh kinh doanh. Nên ghi tên sách và năm. Tránh dùng câu lưu truyền không rõ nguồn, vì nhiều câu trên mạng bị gán nhầm hoặc cắt khỏi ngữ cảnh.
Ghi chép bốn cột có mất nhiều thời gian không?
Mỗi ý chỉ cần bốn đến sáu dòng. Một cuốn sách kinh doanh thường chỉ có năm đến mười ý thật sự đáng ghi. Thời gian bỏ ra ít hơn nhiều so với việc đọc lại cả cuốn khi đã quên, và cột việc làm thử mới là phần tạo ra giá trị.
Cách đọc này có dùng được cho sách của doanh nhân khác không?
Dùng được cho mọi hồi ký và sách lời khuyên của doanh nhân, trong và ngoài nước. Cấu trúc ba lớp dữ kiện, lời kể, lời khuyên cùng thói quen đối chiếu nguồn và thử ở quy mô nhỏ là bộ công cụ chung cho cả dòng sách này.