Từ cách Donald Trump chọn người và từ chương trình The Apprentice, chủ quán nhỏ có thể học hai điều: đánh giá ứng viên bằng việc thật thay vì lời nói, và dám giao việc quan trọng cho người có năng lực dù họ không giống hình mẫu quen thuộc của ngành. Điều nên bỏ là hình ảnh sa thải chớp nhoáng trước đám đông với câu "You’re fired" — thứ tạo nên truyền hình hấp dẫn nhưng phá hỏng một đội nhân viên năm, bảy người.
Bài này chuyển các ý đó thành quy trình tuyển cho quán ăn, quán cà phê, tiệm bán lẻ ở Việt Nam: mô tả việc, thử việc bằng ca làm thật, chọn người, giữ người và chia tay đúng cách. Phần quản trị nhân sự chung có ở các trang chuyên về nhân sự; ở đây chỉ bàn những gì soi được từ câu chuyện của Trump.
Trump chọn người thế nào: những gì ông kể trong sách
Giao việc lớn cho người làm được, không theo hình mẫu. Trong The Art of the Deal, Trump kể ông giao việc giám sát thi công Trump Tower cho Barbara Res, một kỹ sư nữ khoảng ngoài ba mươi tuổi, vào đầu thập niên 1980 — khi ngành xây dựng ở New York gần như chỉ có đàn ông giữ vị trí đó. Ông giải thích lựa chọn bằng năng lực ông thấy ở bà trong công việc trước đó.
Nhìn cách người ta làm, không chỉ nghe họ nói. Ông viết rằng ông đánh giá người qua cách họ xử lý việc thật, cách họ đứng vững khi bị ép. Định dạng The Apprentice phát sóng từ năm 2004 dựa đúng trên ý này: ứng viên không được phỏng vấn mà được giao nhiệm vụ kinh doanh theo đội, rồi bị đánh giá qua kết quả.
Coi trọng sự trung thành và tin người thân. Ông nhiều lần viết về giá trị của người trung thành và giao vị trí quan trọng cho người trong gia đình. Đây là phần cần đọc tỉnh táo: lòng trung thành quý, nhưng không thay được năng lực, và một quán nhỏ phụ thuộc vào vài người quen dễ gặp rủi ro khi họ nghỉ.
Trước khi đăng tin tuyển: viết ra việc, không viết ra hình mẫu
Phần lớn tin tuyển của quán nhỏ chỉ ghi "cần nữ, nhanh nhẹn, dưới 25 tuổi". Câu chuyện Barbara Res gợi ra điều ngược lại: chọn theo việc cần làm, không theo hình mẫu trong đầu chủ quán. Trước khi đăng tin, nên viết ra:
- Ca làm và khối lượng thật: giờ cao điểm phục vụ bao nhiêu bàn, có phải bưng nặng, có phải đứng lâu.
- Ba việc quan trọng nhất của vị trí: ví dụ với phục vụ là nhớ đúng món, giữ bàn sạch, xử lý khách phàn nàn bình tĩnh.
- Điều không thương lượng được: trung thực với tiền, đúng giờ, giữ vệ sinh thực phẩm.
- Điều có thể dạy: cách pha chế, cách dùng máy tính tiền, thực đơn — đừng đòi người đã biết hết.
- Quyền lợi rõ ràng: cách tính lương, giờ nghỉ, cơm ca, các chế độ theo quy định hiện hành của pháp luật lao động.
Tin tuyển viết theo việc giúp loại bớt người không hợp từ đầu và mở cửa cho những người giỏi mà chủ quán có thể đã bỏ qua vì tuổi, giới tính hay ngoại hình. Ngoài ra, pháp luật lao động cũng nghiêm cấm phân biệt đối xử trong tuyển dụng.
Thử việc bằng ca làm thật, như một nhiệm vụ của The Apprentice
Điều hữu ích nhất từ The Apprentice với chủ quán nhỏ là ý tưởng đánh giá qua nhiệm vụ. Một buổi phỏng vấn mười lăm phút cho biết ứng viên nói chuyện thế nào; một ca làm thật cho biết họ làm thế nào khi quán đông, khi khách gắt, khi đồng nghiệp làm sai. Với vị trí phục vụ, phụ bếp, bán hàng, một ca thử có trả công thường cho nhiều thông tin hơn mọi câu hỏi.
Ca thử nên được thiết kế, không phải thả ứng viên vào quán rồi xem. Chọn một khung giờ có cao điểm, giao cho người làm lâu nhất kèm họ, và ghi lại vài điều cụ thể: có hỏi lại khi chưa rõ không, có tự dọn khi rảnh không, có giữ bình tĩnh khi bị phàn nàn không, có trung thực khi làm vỡ đồ không. Cuối ca, hỏi ứng viên họ thấy việc này thế nào — người hợp việc thường nói được điều họ thích và điều họ thấy khó.
Ca thử ngắn khác với thời gian thử việc theo hợp đồng. Thử việc là một giai đoạn có thoả thuận về thời gian, tiền lương và quyền của hai bên theo quy định hiện hành; chủ quán nên nắm các nguyên tắc này trước khi nhận người, thay vì hứa miệng.
Học gì và bỏ gì từ The Apprentice
The Apprentice là chương trình truyền hình, được dựng để có kịch tính. Nhiều thứ trên màn ảnh không nên mang vào quán:
| Trên chương trình | Mang vào quán thế nào | Vì sao |
|---|---|---|
| Giao nhiệm vụ thật, chấm theo kết quả | Ca thử có trả công, có tiêu chí ghi sẵn | Việc thật cho biết nhiều hơn lời nói |
| Đội thi đua với đội | Không chia nhân viên thành phe thi nhau | Quán nhỏ cần hỗ trợ nhau trong giờ đông |
| Phòng họp truy trách nhiệm | Họp ngắn sau ca, nói về việc chứ không về người | Truy lỗi trước mặt người khác làm mất tinh thần |
| Sa thải ngay một người mỗi tập | Góp ý riêng, cho thời gian sửa, chấm dứt đúng quy định | Đuổi việc tuỳ hứng gây rủi ro pháp lý và mất người giỏi |
| Người dẫn quyết một mình | Hỏi thêm ý người làm lâu kèm ca thử | Người làm cùng thấy những điều chủ quán không thấy |
Chính chương trình cũng không định làm mẫu quản trị nhân sự: đó là cuộc thi được dựng cho khán giả. Phần đáng giữ là tinh thần đánh giá qua việc làm, còn phần kịch tính nên để lại trên màn ảnh.
Tình huống giả định: anh Khoa tuyển phục vụ cho quán bún ở Nha Trang
Anh Khoa (nhân vật giả định) có quán bún cá ở Nha Trang, cần thêm một người phục vụ cho ca sáng. Mọi chi tiết là ví dụ giả định.
- Viết ra việc: ca từ sáng sớm đến trưa, cao điểm hai tiếng, bưng tô nóng, thu tiền, dọn bàn; điều không thương lượng là trung thực với tiền và đúng giờ.
- Đăng tin theo việc: anh bỏ dòng "cần nữ dưới 25 tuổi", ghi rõ ca làm, cách tính lương, cơm ca.
- Ca thử có trả công: ba ứng viên mỗi người làm một ca sáng, chị phục vụ lâu năm kèm và ghi nhận.
- Chọn người bất ngờ: người được chọn là một chú gần năm mươi tuổi vừa nghỉ việc ở cảng — chậm hơn lúc đầu nhưng nhớ món chính xác, giữ bình tĩnh khi khách phàn nàn và tự dọn khi rảnh.
- Thử việc có thoả thuận: anh ghi rõ thời gian thử việc, lương thử việc và điều kiện nhận chính thức theo quy định hiện hành.
- Góp ý riêng, không truy trước khách: khi có sai sót, anh nói riêng sau ca, chỉ vào việc cụ thể.
Anh Khoa không cần một phòng họp kiểu truyền hình. Một ca thử có tiêu chí và việc dám chọn người không giống hình mẫu đã cho quán một nhân viên ổn định.
Giao việc rồi đi xem tận nơi: giữ chuẩn mà không làm thay
Trump kể ông giao việc thi công cho người mình chọn nhưng vẫn thường xuyên ghé công trường, hỏi chi tiết, nhìn tận mắt tiến độ. Cách làm này có hai mặt mà chủ quán nhỏ nên tách ra. Mặt có ích là người chủ biết chuyện gì đang diễn ra trong quán, không chỉ nghe báo cáo; mặt có hại là nhân viên cảm thấy mình không được tin, mọi việc đều phải chờ chủ gật đầu.
Một cách cân bằng là giao rõ phần việc và quyền quyết của từng người, rồi kiểm theo những điểm cố định thay vì kiểm tuỳ hứng. Ví dụ giả định ở một quán ăn: người phụ trách bếp sáng được tự quyết lượng nguyên liệu trong ngưỡng đã thống nhất; chủ quán xem lại sổ nhập hàng mỗi tuần và nếm thử nồi nước dùng mỗi sáng, chứ không đứng cạnh chỉnh từng thao tác. Khi thấy sai, nói với người phụ trách, không nói thẳng với người dưới quyền họ.
Kiểm tra theo điểm cố định giúp chủ quán giữ được chuẩn, còn nhân viên giỏi có không gian để làm tốt hơn mức được giao. Người được tin thường ở lại lâu hơn người bị giám sát từng phút.
Nên dè chừng gì
Thứ nhất, đừng biến lòng trung thành thành tiêu chí số một. Quán nhỏ thường tuyển người quen, người nhà vì tin được, nhưng khi người quen làm sai thì rất khó nói. Trung thành nên được đáp lại bằng sự tin tưởng và đãi ngộ, không phải được dùng thay cho năng lực.
Thứ hai, chấm dứt hợp đồng với nhân viên là việc có quy định. Hình ảnh sa thải tức thì trên truyền hình khiến nhiều người nghĩ chủ có thể cho nghỉ lúc nào cũng được. Trên thực tế, việc báo trước, thanh toán các khoản còn lại và các trường hợp được hay không được đơn phương chấm dứt đều theo pháp luật lao động hiện hành; làm sai có thể dẫn đến tranh chấp.
Thứ ba, giữ người tốn ít hơn tuyển người. Mỗi lần một nhân viên giỏi nghỉ, quán mất thời gian tìm, thời gian dạy và đôi khi mất cả khách quen của người đó. Một môi trường nói rõ việc, trả lương đúng hẹn, góp ý riêng tư thường giữ người tốt hơn mọi cuộc thi đua.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho ứng viên làm thử một ca trước khi nhận?
Nên, với điều kiện ca thử ngắn, có trả công và được thông báo rõ từ trước. Ca thử cho thấy cách ứng viên làm việc thật trong giờ đông, điều buổi phỏng vấn không cho thấy. Ca thử khác với thời gian thử việc theo hợp đồng, vốn có quy định riêng về thời gian và tiền lương.
The Apprentice có phản ánh cách tuyển dụng thật không?
Chỉ một phần. Ý tưởng đánh giá qua nhiệm vụ thật là có ích, nhưng chương trình được dựng để có kịch tính: chia phe, truy trách nhiệm công khai, sa thải mỗi tập. Những yếu tố đó phục vụ khán giả truyền hình, không phải hướng dẫn quản trị nhân sự cho một doanh nghiệp thật.
Barbara Res là ai và vì sao câu chuyện của bà hay được nhắc?
Bà là kỹ sư được Trump giao giám sát thi công Trump Tower đầu thập niên 1980, theo lời kể trong The Art of the Deal và các nguồn báo chí. Câu chuyện thường được nhắc như ví dụ về việc chọn người theo năng lực trong một ngành khi ấy gần như chỉ có nam giới giữ vị trí quản lý công trường.
Quán nhỏ nên hỏi gì khi phỏng vấn nhân viên phục vụ?
Nên hỏi về tình huống cụ thể thay vì câu chung chung: lần gần nhất gặp khách khó chịu thì làm gì, nếu làm vỡ đồ khi quán đông thì xử lý ra sao, vì sao nghỉ chỗ cũ. Câu trả lời cụ thể cho biết nhiều hơn câu "em chăm chỉ, nhanh nhẹn".
Muốn cho nhân viên nghỉ việc thì cần lưu ý gì?
Cần xem hợp đồng đã ký, lý do chấm dứt có thuộc trường hợp pháp luật cho phép không, thời hạn báo trước và các khoản phải thanh toán. Những điều này theo pháp luật lao động hiện hành. Trước đó, nên góp ý riêng và cho thời gian sửa; chấm dứt là bước cuối, làm đúng thủ tục và tôn trọng người lao động.
Có nên tuyển người nhà vào làm ở quán?
Có thể, nếu người nhà hợp việc và được đối xử như mọi nhân viên: có mô tả việc, có lương, có góp ý. Rủi ro là khó góp ý khi người nhà làm sai và nhân viên khác cảm thấy bất công. Thoả thuận rõ từ đầu giúp tránh phần lớn khó khăn này.