Trump Organization là một doanh nghiệp tư nhân, không niêm yết, thuộc sở hữu của Donald Trump và gia đình, gồm hàng trăm pháp nhân nhỏ, mỗi pháp nhân thường nắm một toà nhà, sân golf, khách sạn hay một thỏa thuận cấp phép. Quyền quyết định dồn vào người chủ; các con giữ chức phó chủ tịch điều hành từ thập niên 2000, và từ năm 2017 hai người con trai điều hành hằng ngày.
Doanh nghiệp này là thế hệ thứ ba của một nghề gia đình bắt đầu từ thập niên 1920. Mỗi lần chuyển giao giữa các thế hệ đều có cách làm riêng và để lại bài học riêng. Bài này nhìn Trump Organization qua lăng kính quản trị doanh nghiệp gia đình: cấu trúc sở hữu, cách ra quyết định, vai trò người thân, và rủi ro khi thương hiệu và quyền lực cùng gắn vào một người. Các khung lý thuyết chung về doanh nghiệp gia đình có ở trang chuyên về doanh nghiệp; ở đây chỉ nhắc khi cần.
Cấu trúc sở hữu: một công ty mẹ và hàng trăm pháp nhân
Khác với tập đoàn niêm yết có một bảng cân đối hợp nhất công khai, Trump Organization là tên gọi chung cho một mạng lưới công ty. Theo các bản kê khai tài chính đã được công bố, có hàng trăm pháp nhân liên quan, phần lớn là công ty trách nhiệm hữu hạn, mỗi công ty nắm một tài sản hoặc một hợp đồng. Toà nhà ở New York thuộc một pháp nhân, sân golf ở Scotland thuộc pháp nhân khác, thỏa thuận cấp phép cho dự án ở nước ngoài lại thuộc pháp nhân khác nữa.
Cấu trúc này phổ biến trong ngành bất động sản vì hai lý do. Thứ nhất, rủi ro được cô lập: nếu một dự án vỡ nợ, chủ nợ của dự án đó thường chỉ đòi được tài sản của pháp nhân đó, không lan sang các tài sản khác, trừ khi người chủ đã bảo lãnh cá nhân. Thứ hai, từng tài sản có thể được bán, góp vốn hay thế chấp riêng mà không ảnh hưởng toàn bộ.
Mặt trái là sự phức tạp và thiếu minh bạch. Người ngoài rất khó nhìn thấy bức tranh tổng thể về nợ, doanh thu và lợi nhuận. Đây cũng là một lý do khiến các ước tính về tài sản của gia đình chênh nhau nhiều (xem bài riêng về cách ước tính tài sản trong chuyên mục). Với doanh nghiệp gia đình nói chung, cấu trúc nhiều pháp nhân giúp bảo vệ tài sản nhưng đòi hỏi kỷ luật sổ sách rất cao.
Ra quyết định: nhanh vì dồn vào một người
Theo lời kể của chính ông trong các cuốn sách và của nhiều người từng làm việc trong công ty, Trump Organization vận hành với bộ máy điều hành gọn, ít tầng nấc. Quyết định lớn do người chủ đưa ra, thường sau vài cuộc gọi điện hay một buổi đi xem tận nơi, không qua các vòng phân tích dài như ở tập đoàn niêm yết. Đội ngũ quản lý cấp cao nhỏ, nhiều người gắn bó hàng chục năm.
Cách làm này có ưu điểm rõ: ra quyết định nhanh, nắm được cơ hội trước đối thủ, giữ bí mật kinh doanh, và không phải giải trình với cổ đông bên ngoài theo từng quý. Nhiều thương vụ mua sân golf, toà nhà đang gặp khó được chốt nhanh nhờ cấu trúc này.
Nhược điểm cũng rõ không kém. Khi mọi quyết định lớn đi qua một người, chất lượng quyết định phụ thuộc vào thông tin và phán đoán của người đó; ít có ai đủ vị thế để phản biện. Các thương vụ mở rộng quá nhanh cuối thập niên 1980 là ví dụ về việc thiếu một cơ chế kiểm soát nội bộ đủ mạnh để nói "chưa nên". Doanh nghiệp gia đình ở Việt Nam thường gặp đúng thế giằng co này giữa tốc độ và sự thận trọng.
Ba lần chuyển giao giữa các thế hệ
Mỗi thế hệ nhà Trump chuyển giao theo một cách khác, phản ánh hoàn cảnh và tính cách của người đi trước:
- Từ Friedrich sang Elizabeth và Fred (1918–thập niên 1920): chuyển giao bất ngờ do người ông mất trong đại dịch cúm. Người bà giữ tài sản và đứng tên pháp lý, người con trẻ lo phần nghề. Đây là chuyển giao vì hoàn cảnh, không có kế hoạch.
- Từ Fred sang Donald (cuối thập niên 1960–1970): chuyển giao dần. Người con vào làm từ khi học đại học, giữ chức chủ tịch từ đầu thập niên 1970, trong khi người cha giữ chức chủ tịch hội đồng và tiếp tục điều hành mảng căn hộ ở Brooklyn, Queens. Người con lập hướng đi riêng ở Manhattan thay vì tiếp quản nguyên mô hình. Theo các sách tiểu sử, người anh cả không theo nghề gia đình, còn người em Robert từng tham gia điều hành mảng ở Atlantic City rồi quản lý tài sản của cha.
- Từ Donald sang các con (từ thập niên 2000): ba người con lớn lần lượt vào công ty sau khi học xong, giữ chức phó chủ tịch điều hành phụ trách phát triển dự án, mua bán, golf. Năm 2017, việc điều hành hằng ngày được giao cho Donald Trump Jr. và Eric Trump; người con gái Ivanka rời công ty cùng năm.
Có thể thấy xu hướng: từ chuyển giao bất ngờ sang chuyển giao có chuẩn bị, từ một người kế nghiệp sang nhiều người cùng tham gia. Điều chưa thay đổi là người sáng lập mỗi đời vẫn giữ quyền sở hữu và tiếng nói cuối cùng rất lâu sau khi bắt đầu chuyển giao.
Đặt cạnh các gia đình bất động sản khác ở New York
Doanh nghiệp gia đình không phải ngoại lệ trong ngành bất động sản New York mà gần như là quy luật. Nhiều tên tuổi lớn của thành phố, như các gia đình Rudin, LeFrak hay Durst, cũng nắm giữ và phát triển bất động sản qua ba, bốn thế hệ dưới dạng công ty tư nhân. Lý do chung: bất động sản là tài sản dài hạn, sinh dòng tiền đều, hợp với việc giữ trong gia đình hơn là bán cho cổ đông bên ngoài.
Điểm khác của Trump Organization so với phần lớn các gia đình này nằm ở hai chỗ. Thứ nhất, các gia đình kia thường giữ tên mình ở hậu trường, ít khi đặt tên lên toà nhà hay xuất hiện trên truyền hình; thương hiệu của họ là danh mục tài sản, không phải con người. Thứ hai, nhiều gia đình duy trì tỷ lệ nợ thận trọng và giữ tài sản rất lâu, trong khi Trump Organization thập niên 1980 mở rộng nhanh bằng nợ cao.
So sánh này hữu ích cho người đọc vì nó cho thấy mô hình doanh nghiệp gia đình trong bất động sản có nhiều biến thể. Không phải cứ là doanh nghiệp gia đình thì phải gắn với tên tuổi người chủ; cũng không phải cứ tư nhân thì phải tập trung mọi quyết định vào một người. Mỗi lựa chọn kéo theo một hồ sơ rủi ro khác.
Cái lợi và rủi ro của mô hình
Đặt các đặc điểm của Trump Organization vào một bảng giúp người đọc đối chiếu với doanh nghiệp gia đình của mình:
| Đặc điểm | Cái lợi | Rủi ro |
|---|---|---|
| Sở hữu tư nhân, không niêm yết | Không chịu áp lực lợi nhuận từng quý, giữ bí mật kinh doanh | Ít giám sát bên ngoài, khó huy động vốn cổ phần |
| Quyết định dồn vào người chủ | Nhanh, linh hoạt, nắm cơ hội sớm | Thiếu phản biện, phụ thuộc phán đoán một người |
| Thương hiệu là tên người sáng lập | Dễ nhận diện, tạo sức hút | Giá trị dao động theo hình ảnh cá nhân, khó chuyển giao |
| Người thân giữ vị trí điều hành | Tin cậy, giữ quyền kiểm soát trong gia đình | Khó thu hút và giữ quản lý giỏi từ bên ngoài |
| Đội ngũ lâu năm, gọn | Hiểu ý chủ, vận hành trơn tru | Dễ thiếu góc nhìn mới, khó thay thế khi nghỉ |
Không có ô nào trong bảng hoàn toàn tốt hay xấu. Câu hỏi với mỗi doanh nghiệp gia đình là cân bằng thế nào giữa các cột, và có cơ chế nào bù cho cột rủi ro hay chưa.
Rủi ro người chủ chủ chốt khi thương hiệu là một cái tên
Trong quản trị, rủi ro người chủ chốt là khi một doanh nghiệp phụ thuộc vào một cá nhân đến mức sự vắng mặt hay thay đổi của người đó ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động. Với Trump Organization, rủi ro này ở mức cao nhất có thể: không chỉ quyết định mà cả thương hiệu, chính sản phẩm được cấp phép, đều là tên và hình ảnh của người sáng lập.
Hệ quả thấy được trong thập niên 2010: khi hình ảnh công chúng của ông thay đổi, một số đối tác cấp phép ở nhiều nơi đã đổi tên dự án, một số khách hàng doanh nghiệp rút sự kiện khỏi các khách sạn và sân golf, trong khi một nhóm khách khác lại tìm đến nhiều hơn. Doanh thu của thương hiệu dao động theo những yếu tố hoàn toàn nằm ngoài chất lượng dịch vụ.
Người kế nghiệp trong trường hợp này đối mặt với câu hỏi khó: tiếp tục dựa vào cái tên, hay dần xây thương hiệu dựa trên hệ thống và tài sản? Đây là câu hỏi mà mọi doanh nghiệp mang tên người sáng lập đều phải trả lời, từ tập đoàn lớn đến tiệm bánh mang tên bà chủ ở một con phố Việt Nam.
Áp dụng cho doanh nghiệp gia đình ở Việt Nam
Tách tài sản theo từng mảng. Không nhất thiết lập hàng trăm công ty, nhưng nên tách rõ tài sản gia đình với tài sản kinh doanh, và cân nhắc tách các mảng có rủi ro khác nhau thành pháp nhân riêng theo quy định hiện hành về doanh nghiệp. Tránh dùng nhà ở của gia đình bảo lãnh cho dự án mạo hiểm.
Có ít nhất một người được phép nói "chưa nên". Một kế toán trưởng lâu năm, một người bạn làm cố vấn, hay một cuộc họp gia đình định kỳ có biên bản giúp quyết định lớn được xem xét thêm một lần.
Cho người kế nghiệp làm việc thật từ sớm. Các con nhà Trump vào công ty sau khi học xong và được giao mảng cụ thể. Người kế nghiệp nên có một mảng chịu trách nhiệm lãi lỗ thật trước khi nhận toàn bộ.
Dần chuyển thương hiệu từ người sang quy trình. Ghi lại công thức, tiêu chuẩn phục vụ, quy trình mua hàng để khách tin vào chất lượng chứ không chỉ tin vào người chủ. Đó là điều kiện để doanh nghiệp sống tiếp khi người sáng lập nghỉ.
Câu hỏi thường gặp
Trump Organization là công ty gì?
Đó là tên gọi chung cho nhóm doanh nghiệp tư nhân của gia đình Trump, hoạt động trong bất động sản, khách sạn, sân golf và câu lạc bộ, cấp phép thương hiệu và một số mảng khác. Công ty không niêm yết trên sàn chứng khoán, gồm hàng trăm pháp nhân, mỗi pháp nhân thường nắm một tài sản hoặc hợp đồng cụ thể.
Các con của Donald Trump làm gì trong Trump Organization?
Donald Trump Jr., Ivanka Trump và Eric Trump lần lượt vào công ty từ thập niên 2000 và giữ chức phó chủ tịch điều hành, phụ trách phát triển dự án, mua bán tài sản và mảng golf. Từ năm 2017, Donald Trump Jr. và Eric Trump điều hành hằng ngày; Ivanka Trump rời công ty cùng năm đó.
Vì sao Trump Organization chia thành nhiều pháp nhân?
Đây là cách làm phổ biến trong bất động sản: mỗi tài sản nằm trong một pháp nhân riêng để cô lập rủi ro, nếu một dự án vỡ nợ thì chủ nợ thường chỉ đòi được tài sản của pháp nhân đó. Cách này cũng giúp mua bán, góp vốn hay thế chấp từng tài sản riêng lẻ dễ hơn, đổi lại sổ sách phức tạp.
Doanh nghiệp gia đình không niêm yết có lợi gì?
Doanh nghiệp không phải công bố báo cáo tài chính công khai, không chịu áp lực lợi nhuận theo quý từ cổ đông và có thể ra quyết định nhanh. Đổi lại, khó huy động vốn cổ phần từ bên ngoài, ít giám sát độc lập, và người ngoài khó đánh giá sức khoẻ tài chính thật của doanh nghiệp.
Làm sao giảm rủi ro khi doanh nghiệp mang tên người sáng lập?
Cách thường dùng là dần xây thương hiệu dựa trên tiêu chuẩn và quy trình thay vì chỉ dựa vào người: ghi lại công thức, tiêu chuẩn dịch vụ, đào tạo đội ngũ, để khách hàng tin vào chất lượng sản phẩm. Song song, chuẩn bị người kế nghiệp và một đội ngũ quản lý có thể vận hành khi người sáng lập vắng mặt.