"Không bao giờ bỏ cuộc" là thông điệp Donald Trump lặp lại nhiều nhất trong các cuốn sách, đến mức thành tên một cuốn: Never Give Up (2008). Ông kể các dự án kéo dài nhiều năm, như khu đất đường ray cũ ở phía tây Manhattan mà ông theo đuổi từ giữa thập niên 1970, và giai đoạn đầu thập niên 1990 khi phải đàm phán lại các khoản nợ lớn, như bằng chứng rằng bền bỉ cuối cùng sẽ được đền đáp.
Nhưng kinh tế học hành vi chỉ ra mặt kia: con người có xu hướng kiên trì quá lâu với dự án đã tốn nhiều công sức, chỉ vì đã lỡ bỏ ra. Bài này đặt thông điệp "không bỏ cuộc" cạnh nghiên cứu về sự bền bỉ, về leo thang cam kết và chi phí chìm, rồi đưa ra cách đặt tiêu chí dừng trước để phân biệt kiên trì với cố chấp.
Thông điệp "không bỏ cuộc" trong sách của Trump
Never Give Up, phụ đề đại ý "cách biến những thử thách lớn nhất thành thành công", được viết theo lối mỗi chương một tình huống khó và cách ông xử lý. Ý chung lặp lại: thất bại là tạm thời, người thành công là người đứng dậy sau khi ngã, và nhiều thương vụ chỉ thành sau khi người khác đã bỏ cuộc. Think Big and Kick Ass cũng có những đoạn tương tự với giọng mạnh hơn.
The Art of the Comeback (1997) là phiên bản dài của thông điệp này: kể về giai đoạn đầu thập niên 1990, khi các khoản nợ của ông và doanh nghiệp vượt quá khả năng trả, phải thương lượng với nhiều ngân hàng để giãn nợ, bán bớt tài sản, và vài năm sau trở lại với các dự án mới. Câu chuyện được kể như bằng chứng của sức bền.
Cách đọc tỉnh táo: những câu chuyện bền bỉ được kể là những lần bền bỉ thành công. Cùng giai đoạn, cũng có những mảng ông đã buông, như hãng bay đưa đón chuyển cho chủ nợ đầu thập niên 1990. Biết buông đúng lúc cũng là một phần của câu chuyện "trở lại", dù sách nhấn mạnh phần kiên trì nhiều hơn.
Tình huống khu đất đường ray phía tây Manhattan
Giữa thập niên 1970, Trump có được quyền chọn mua khu đất đường ray bỏ hoang rộng lớn dọc sông Hudson ở phía tây Manhattan từ công ty đường sắt Penn Central đang phá sản. Một phần khu đất được bán cho thành phố làm trung tâm hội nghị. Phần phía bắc ông mua lại vào khoảng năm 1985 và công bố kế hoạch rất lớn, trong đó có toà nhà cao nhất thế giới thời điểm đó.
Kế hoạch vấp phải sự phản đối của cư dân, các nhóm bảo tồn và quá trình xin phép quy hoạch kéo dài. Qua nhiều năm, dự án được thu nhỏ, thiết kế lại theo hướng khu dân cư ven sông, và đến đầu thập niên 1990 mới được chấp thuận ở quy mô nhỏ hơn nhiều. Trong giai đoạn khó khăn tài chính, phần lớn quyền sở hữu được chuyển cho nhóm nhà đầu tư từ Hồng Kông, ông giữ phần nhỏ và vai trò liên quan đến thương hiệu, theo các nguồn báo chí phổ biến.
Đây là tình huống điển hình để thấy cả hai mặt: kiên trì gần hai thập kỷ giúp dự án cuối cùng được xây; nhưng phiên bản ban đầu phải bỏ, và người khởi xướng không còn là chủ sở hữu chính. Bền bỉ ở đây đi kèm điều chỉnh mục tiêu liên tục, không phải giữ nguyên kế hoạch ban đầu.
Nghiên cứu về sự bền bỉ: grit
Năm 2007, Angela Duckworth và các cộng sự công bố nghiên cứu về "grit", tạm dịch là sự bền bỉ, định nghĩa là sự kiên trì và đam mê cho những mục tiêu dài hạn. Họ ghi nhận grit có liên hệ với kết quả trong một số bối cảnh, như hoàn thành khoá huấn luyện học viện quân sự hay vào sâu vòng thi đánh vần, kể cả sau khi tính đến chỉ số trí tuệ. Cuốn sách Grit (2016) đưa khái niệm này đến đông đảo người đọc.
Những năm sau, một số phân tích tổng hợp, như của Marcus Credé và cộng sự (2017), cho thấy mối liên hệ giữa grit và thành tích yếu hơn so với cách nó được quảng bá, và grit trùng lặp nhiều với khái niệm tận tâm vốn đã được nghiên cứu lâu trong tâm lý học tính cách. Hiện trạng bằng chứng nghiêng về kết luận: bền bỉ có ích, nhưng không phải chìa khoá đơn lẻ.
Điều quan trọng với người đọc sách của Trump là grit trong định nghĩa gốc gắn với mục tiêu dài hạn, không phải với một kế hoạch cụ thể. Một người có thể rất bền bỉ với mục tiêu "xây được một doanh nghiệp bất động sản lớn" mà vẫn bỏ nhiều dự án cụ thể trên đường đi.
Mặt kia: leo thang cam kết và chi phí chìm
Năm 1976, Barry Staw công bố nghiên cứu với tựa đề đã trở thành kinh điển "Knee-deep in the big muddy" (ngập đến gối trong bùn), cho thấy người ra quyết định có trách nhiệm với một lựa chọn thất bại thường đầu tư thêm vào chính lựa chọn đó, thay vì cắt lỗ. Hiện tượng này được gọi là leo thang cam kết. Năm 1985, Hal Arkes và Catherine Blumer mô tả hiệu ứng chi phí chìm: người ta tiếp tục một việc vì đã bỏ tiền, công sức vào, dù về lý thuyết khoản đã bỏ không nên ảnh hưởng đến quyết định tiếp theo.
Hai hiện tượng này giải thích vì sao thông điệp "không bỏ cuộc" có thể nguy hiểm. Người càng tin vào hình ảnh bản thân là người không bỏ cuộc thì càng khó thừa nhận một dự án cần dừng, vì dừng lại đồng nghĩa với phủ nhận hình ảnh đó.
Annie Duke, tác giả chuyên viết về ra quyết định trong điều kiện bất định, viết cuốn Quit (2022) với lập luận: người giỏi không phải người không bao giờ bỏ, mà là người bỏ đúng lúc. Bà nhận xét rằng khi người ta cảm thấy đã đến lúc nên dừng, thường là đã muộn so với thời điểm tối ưu.
Kiên trì hay cố chấp: các dấu hiệu phân biệt
Không có công thức chắc chắn, nhưng có một số dấu hiệu giúp nhận ra mình đang ở phía nào:
| Câu hỏi tự kiểm | Nghiêng về kiên trì đúng | Nghiêng về cố chấp |
|---|---|---|
| Vì sao tiếp tục? | Vì bằng chứng mới cho thấy vẫn có triển vọng | Vì đã bỏ quá nhiều, dừng thì phí |
| Nếu bắt đầu từ hôm nay, có chọn việc này không? | Có, với hiểu biết hiện tại | Không, chỉ tiếp tục vì đang dở |
| Kế hoạch có thay đổi theo thông tin mới không? | Có điều chỉnh quy mô, cách làm | Giữ nguyên kế hoạch ban đầu bất chấp tín hiệu |
| Người ngoài nghĩ gì? | Người không có lợi ích thấy hợp lý | Người ngoài đều khuyên dừng, mình gạt đi |
| Còn chịu được kịch bản xấu không? | Có, khoản lỗ tối đa vẫn trong tầm | Mỗi lần thêm tiền là thêm rủi ro sống còn |
Câu hỏi thứ hai — nếu bắt đầu từ hôm nay có chọn việc này không — là cách đơn giản nhất để gạt chi phí chìm khỏi phép tính.
Đặt tiêu chí dừng trước khi bắt đầu
Ví dụ giả định: chị Thảo mở thêm một chi nhánh quán bún ở Huế. Thay vì quyết dừng hay tiếp tục theo cảm xúc lúc khó khăn, có thể đặt trước các mốc:
- Viết ra mục tiêu dài hạn: ví dụ có hai cơ sở tự nuôi được mình — mục tiêu này có thể giữ dù chi nhánh cụ thể không thành.
- Đặt tiêu chí dừng cụ thể: sau sáu tháng, nếu doanh thu trung bình mỗi ngày chưa đạt mức hoà vốn, sẽ dừng hoặc chuyển địa điểm (mức cụ thể là ví dụ giả định).
- Đặt trần đầu tư thêm: tối đa bao nhiêu tiền bổ sung trước khi buộc phải xem lại.
- Nhờ một người giữ cam kết: một người bạn hoặc người thân không có lợi ích trực tiếp, nhắc khi tới mốc.
- Khi tới mốc, hỏi câu bắt đầu lại: với thông tin hiện tại, có mở chi nhánh này ở đây không?
Tiêu chí viết trước khi bắt đầu giúp quyết định được đưa ra lúc đầu óc tỉnh, không phải lúc đã gắn bó cảm xúc với dự án.
Áp dụng và nên dè chừng gì
Điều đáng học từ thông điệp của Trump: nhiều việc kinh doanh có giai đoạn đầu rất khó, khách chưa biết, dòng tiền âm, đối tác chưa tin. Bỏ cuộc quá sớm, trước khi có đủ dữ liệu để đánh giá, là lỗi phổ biến không kém kiên trì quá lâu. Một cửa hàng mới thường cần thời gian để khách quen hình thành; một sản phẩm mới cần vài vòng điều chỉnh. Tinh thần không gục ngã sau lần thất bại đầu tiên là có giá trị.
Điều nên dè chừng: thông điệp "không bao giờ bỏ cuộc" được kể bởi người có đệm tài chính, có quan hệ ngân hàng và tên tuổi để đàm phán lại nợ. Người kinh doanh nhỏ không có những thứ đó, nên kiên trì bằng cách vay thêm để cứu một mô hình đang lỗ có thể đẩy cả gia đình vào nợ nần. Giãn nợ, bán bớt tài sản để giữ phần cốt lõi, như sách kể, là chiến lược của người còn có thứ để bán.
Một cách dung hoà: kiên trì với mục tiêu và với việc học, linh hoạt với kế hoạch, và khắt khe với khoản tiền bỏ thêm. Nếu cần đọc thêm về các lần tái cơ cấu nợ và thất bại kinh doanh như những tình huống riêng, danh mục thất bại và làm lại của trang có bài chi tiết; ở đây chỉ giữ góc nhìn thói quen làm việc và cách ra quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Never Give Up là sách gì của Trump?
Never Give Up là cuốn sách Trump xuất bản năm 2008, mỗi chương kể một thử thách trong sự nghiệp và cách ông vượt qua. Thông điệp chính là không bỏ cuộc trước khó khăn. Tóm tắt từng phần của sách có ở danh mục sách Trump viết; bài này tập trung vào ý kiên trì như một thói quen làm việc.
Chi phí chìm là gì, giải thích đơn giản?
Chi phí chìm là khoản tiền, thời gian, công sức đã bỏ ra và không lấy lại được dù quyết định tiếp theo là gì. Về nguyên tắc, nó không nên ảnh hưởng đến lựa chọn tiếp tục hay dừng. Nhưng con người thường tiếp tục chỉ vì không muốn phí khoản đã bỏ, đó là hiệu ứng chi phí chìm.
Grit có thật sự dự báo thành công không?
Nghiên cứu gốc của Duckworth và cộng sự năm 2007 tìm thấy mối liên hệ giữa grit và thành tích trong một số bối cảnh. Các phân tích tổng hợp sau đó cho thấy mối liên hệ yếu hơn so với cách nó được quảng bá và trùng lặp nhiều với tính tận tâm. Bền bỉ có ích, nhưng cần đi cùng năng lực và chiến lược phù hợp.
Làm sao dừng một dự án mà không mất mặt với đối tác, nhân viên?
Nói rõ tiêu chí dừng từ đầu giúp việc dừng trở thành thực hiện cam kết, không phải thất bại cá nhân. Khi dừng, giải thích bằng số liệu, cảm ơn người đã góp sức, và nêu điều đã học được. Đối tác và nhân viên thường tôn trọng quyết định dừng có lý do hơn là kéo dài trong im lặng.
Kiên trì với mục tiêu và kiên trì với kế hoạch khác nhau thế nào?
Mục tiêu là đích đến dài hạn, kế hoạch là một cách cụ thể để đi tới đó. Người kiên trì hiệu quả thường giữ mục tiêu nhưng sẵn sàng đổi kế hoạch khi bằng chứng cho thấy cần. Câu chuyện khu đất phía tây Manhattan cho thấy dự án cuối cùng được xây nhưng khác xa kế hoạch ban đầu.
Vì sao người có trách nhiệm với quyết định ban đầu lại khó dừng nhất?
Nghiên cứu của Staw về leo thang cam kết cho thấy người đưa ra quyết định ban đầu có xu hướng bảo vệ nó, vì dừng lại đồng nghĩa thừa nhận đã sai. Vì thế nhiều tổ chức giao việc đánh giá dừng hay tiếp tục cho người không trực tiếp khởi xướng dự án.