Doanh nghiệp gia đình nhà Trump bắt đầu từ Friedrich Trump, ông nội của Donald Trump, một người Đức di cư sang Mỹ năm 1885 khi mới 16 tuổi. Ông làm thợ cắt tóc, rồi mở nhà hàng và nhà trọ ở miền tây bắc nước Mỹ và vùng Yukon của Canada thời đổ xô tìm vàng Klondike, sau đó về New York mua đất ở Queens.
Sau khi ông mất năm 1918, người vợ là Elizabeth Christ Trump giữ lại tài sản và cùng con trai Fred lập công ty xây dựng mang tên E. Trump & Son vào thập niên 1920. Câu chuyện hai thế hệ đầu cho thấy những thói quen kinh doanh được truyền lại về sau: bán dịch vụ cho dòng người đang đổ về một nơi, đi trước khi đám đông đến, và giữ tài sản bất động sản như nền móng. Năm tháng trong bài theo các sách tiểu sử gia đình phổ biến; chỗ chưa thống nhất ghi "khoảng".
Từ làng Kallstadt tới New York: người thợ cắt tóc 16 tuổi
Friedrich Trump sinh năm 1869 ở Kallstadt, một làng trồng nho thuộc vùng Pfalz (Palatinate), lúc đó nằm trong Vương quốc Bavaria. Cha mất sớm, gia đình nợ nần, cậu được cho đi học nghề cắt tóc. Năm 1885, khi 16 tuổi, cậu một mình lên tàu sang New York, nơi người chị đã sang trước.
Những năm đầu ở New York, Friedrich làm thợ cắt tóc ở khu Lower East Side, nơi tập trung dân nhập cư. Đây là kiểu khởi đầu phổ biến của dân nhập cư châu Âu cuối thế kỷ XIX: một nghề tay chân ít vốn, làm trong cộng đồng cùng tiếng nói, dành dụm từng đồng. Không có gì đặc biệt so với hàng triệu người cùng thời, và chính điều đó làm các quyết định sau này của ông đáng chú ý.
Năm 1891, ông rời bờ đông sang Seattle ở bờ tây, khi thành phố này đang xây lại sau trận hoả hoạn năm 1889 và đón dòng người đi tìm việc. Ông mở một quán ăn ở khu phố đông người qua lại. Từ đây bắt đầu một mô thức sẽ lặp lại: tìm nơi dòng người và tiền đang đổ về, rồi bán cho họ những thứ thiết yếu như chỗ ăn, chỗ ngủ, thay vì tự mình đi đào vàng.
Thời đổ xô tìm vàng Klondike: bán dịch vụ cho người đi tìm vàng
Cuối thập niên 1890, tin tìm thấy vàng ở vùng Klondike (Yukon, Canada) kéo hàng chục nghìn người lên phương bắc. Friedrich đi theo, nhưng không đặt cược vào việc đào vàng. Khoảng năm 1897–1898, ông cùng một người cộng sự mở nhà hàng kiêm nhà trọ trên tuyến đường mòn mà người tìm vàng phải đi qua, đầu tiên ở Bennett (British Columbia), sau đó ở Whitehorse (Yukon).
Các cơ sở này phục vụ đúng những gì người đi đường cần: bữa ăn nóng, chỗ ngủ, nơi tụ họp. Giá cả ở vùng xa xôi, khó vận chuyển hàng hoá cao hơn nhiều so với thành phố, nên biên lợi nhuận tốt. Khi dòng người tìm vàng thưa dần và chính quyền địa phương siết quản lý, khoảng năm 1901 ông bán lại phần của mình và rời đi trước khi việc kinh doanh suy giảm hẳn.
Bài học được các nhà viết tiểu sử nhắc nhiều là câu ngạn ngữ quen thuộc trong giới kinh doanh: trong một cơn đổ xô tìm vàng, người bán cuốc xẻng thường kiếm tiền chắc hơn người đào. Bài học thứ hai ít được nhắc hơn nhưng quan trọng không kém: biết lúc rút ra. Ông không ở lại tới khi thị trường cạn mà mang vốn đi nơi khác.
Trở về Đức, rồi định cư hẳn ở Queens
Mang theo số vốn tích lũy, Friedrich về Kallstadt, cưới Elizabeth Christ, một cô gái cùng làng, năm 1902, và đưa vợ sang New York. Sau đó hai vợ chồng thử quay về Đức sinh sống, nhưng chính quyền Bavaria không cho ông ở lại vì ông đã rời nước khi chưa thực hiện nghĩa vụ quân sự. Năm 1905, hai người trở lại New York và ở hẳn tại đây.
Gia đình định cư ở Queens, khi đó là vùng ven đang đô thị hoá nhanh nhờ cầu và đường tàu nối với Manhattan. Friedrich làm nhiều việc, trong đó có quản lý khách sạn và nhà hàng, đồng thời bắt đầu mua đất, mua nhà ở Queens. Người con trai Fred, cha của Donald Trump, sinh năm 1905 ở Bronx, lớn lên ở Queens.
Năm 1918, Friedrich mất trong đại dịch cúm, khi mới khoảng 49 tuổi. Ông để lại cho vợ và ba con một số tài sản gồm nhà, đất trống và tiền mặt. Với một gia đình nhập cư lúc đó, đây là nền móng đáng kể, nhưng còn xa mới là một doanh nghiệp. Bước biến tài sản đó thành một công ty là công của thế hệ kế tiếp.
Elizabeth Christ Trump và công ty E. Trump & Son
Sau khi chồng mất, Elizabeth Trump nuôi ba con và quyết định không bán tài sản mà dùng nó làm vốn. Khi Fred còn tuổi thiếu niên, mẹ con cùng nhau xây ngôi nhà đầu tiên để bán, khoảng năm 1923. Vì Fred chưa đủ tuổi thành niên để ký giấy tờ pháp lý, bà đứng tên các giao dịch. Công ty mang tên E. Trump & Son (Elizabeth Trump và con trai) được dùng cho việc kinh doanh này và chính thức thành lập vào khoảng giữa đến cuối thập niên 1920.
Cách phân vai trong những năm đầu khá rõ: người mẹ giữ tiền và lo phần pháp lý, giấy tờ; người con lo xây dựng, tìm đất, làm việc với thợ. Nhiều doanh nghiệp gia đình ở Việt Nam cũng khởi đầu theo kiểu này, một người giữ "két" và một người lo "chợ". Mô hình đó chạy tốt khi quy mô nhỏ và hai người tin nhau tuyệt đối.
Tên công ty E. Trump & Son cho thấy một điều thú vị về thương hiệu: ngay từ đầu, tên gia đình đã gắn với doanh nghiệp. Ở đời thứ ba, Donald Trump đẩy ý tưởng đó tới mức tối đa khi biến chính cái tên thành sản phẩm để cấp phép.
Vì sao Queens là lựa chọn đúng lúc
Đầu thế kỷ XX, Queens còn nhiều đất nông nghiệp và làng nhỏ, nhưng đang được nối với Manhattan bằng cầu Queensboro (khánh thành năm 1909), các tuyến tàu điện và đường hầm đường sắt. Mỗi tuyến giao thông mới mở ra là một vùng đất trống trở thành nơi ở được cho người làm việc ở Manhattan. Gia đình Trump mua đất ở vùng ven đúng vào giai đoạn chuyển đổi đó.
Lô gic này quen thuộc với người Việt: khi một cây cầu, một tuyến metro hay một con đường vành đai được quy hoạch, đất hai bên dần đổi giá trị. Khác biệt nằm ở thời điểm và sức chờ. Người mua quá sớm phải chờ hàng chục năm; người mua khi công trình đã xong thì giá đã phản ánh gần hết. Gia đình Trump không đầu cơ đất trống lâu dài mà xây nhà để bán và cho thuê, tức là biến giá trị tiềm năng thành dòng tiền.
Đến thập niên 1920–1930, Queens và Brooklyn là nơi tầng lớp trung lưu New York tìm nhà ở. Đây cũng là thị trường mà Fred Trump làm chủ trong bốn thập niên sau, trước khi con trai ông quyết định rời vùng ven để vào trung tâm.
Những chi tiết các nguồn còn chưa thống nhất
Câu chuyện hai thế hệ đầu chủ yếu được dựng lại từ hồ sơ di trú, hồ sơ đất đai, báo địa phương thời đó và các cuốn sách về lịch sử gia đình, nổi bật là cuốn của nhà báo Gwenda Blair. Vì tư liệu gốc ít, một số chi tiết có các phiên bản khác nhau: năm chính xác công ty E. Trump & Son được đăng ký, ngôi nhà đầu tiên được xây năm nào, quy mô số vốn Friedrich để lại.
Một điểm từng gây nhầm lẫn: trong một thời gian dài, gia đình Trump giới thiệu gốc gác của mình là người Thụy Điển thay vì người Đức. Ngay cuốn The Art of the Deal năm 1987 cũng ghi người ông đến từ Thụy Điển. Theo lời người trong họ được dẫn trong các sách tiểu sử về sau, lý do là sau Chiến tranh thế giới thứ hai, công ty có nhiều khách thuê người Do Thái và gia đình muốn tránh định kiến với người gốc Đức thời đó. Các nhà nghiên cứu về sau xác nhận gốc Kallstadt qua hồ sơ di trú.
Với người đọc lịch sử doanh nghiệp, đây là lời nhắc cần thiết: câu chuyện nguồn gốc thường được chính doanh nghiệp kể lại theo cách có lợi cho thời điểm kể. Muốn hiểu đúng, cần đối chiếu với tư liệu gốc và các nguồn độc lập.
Những gì được truyền qua ba thế hệ
Đặt ba thế hệ cạnh nhau, có thể thấy những thói quen kinh doanh nối tiếp, cùng những thay đổi lớn về quy mô và cách làm:
| Thế hệ | Cách làm chính | Điều truyền lại |
|---|---|---|
| Friedrich (1869–1918) | Nhà hàng, nhà trọ phục vụ dòng người di chuyển; mua đất ở vùng ven đang lên | Đi theo dòng tiền, bán dịch vụ thiết yếu, giữ đất làm nền |
| Elizabeth và Fred (từ thập niên 1920) | Xây nhà để bán, rồi xây và cho thuê căn hộ quy mô lớn ở Queens, Brooklyn | Doanh nghiệp mang tên gia đình, kỷ luật chi phí, làm việc với chương trình nhà ở của nhà nước |
| Donald (từ thập niên 1970) | Dự án cao cấp ở Manhattan, khách sạn, sân golf, cấp phép tên | Biến tên gia đình thành thương hiệu, mở rộng bằng vốn vay và đối tác |
Điểm chung xuyên suốt là bất động sản luôn là phần lõi giữ của cải, dù mỗi đời kiếm tiền theo cách khác. Điểm khác là mức độ chấp nhận rủi ro tăng dần theo từng thế hệ, từ nhà trọ ven đường mòn tới những khoản vay hàng trăm triệu USD.
Áp dụng cho doanh nghiệp gia đình ở Việt Nam: nên học gì, dè chừng gì
Nhìn dòng người, không chỉ nhìn sản phẩm. Người ông kiếm tiền nhờ phục vụ người đi tìm vàng, không phải nhờ vàng. Ở Việt Nam, khi một khu công nghiệp mới mọc lên, quán cơm, nhà trọ, tiệm sửa xe quanh đó thường có khách trước cả khi nhà máy chạy hết công suất.
Biết lúc rút. Bán lại khi thị trường còn tốt cần kỷ luật hơn là mua vào. Đặt trước một điều kiện rút, chẳng hạn lượng khách giảm liên tục ba tháng (ví dụ giả định), giúp tránh việc bám trụ theo cảm xúc.
Phân vai rõ khi làm cùng người thân. Mô hình mẹ giữ tiền, con lo thi công chạy tốt vì vai trò rõ. Khi gia đình làm ăn chung, nên ghi lại ai quyết điều gì, ai đứng tên tài sản nào, kể cả khi mọi người đang rất hoà thuận.
Đừng lãng mạn hoá chuyện khởi nghiệp của tổ tiên. Câu chuyện thế hệ đầu thường được kể lại gọn gàng. Thực tế có nhiều may rủi, thời điểm và hoàn cảnh lịch sử không lặp lại. Thứ đáng giữ là nguyên tắc, không phải chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Ông nội của Donald Trump là người nước nào?
Friedrich Trump là người Đức, sinh năm 1869 ở làng Kallstadt thuộc vùng Pfalz, khi đó thuộc Vương quốc Bavaria. Ông di cư sang Mỹ năm 1885 và nhập quốc tịch Mỹ. Bà nội Elizabeth Christ cũng là người cùng làng Kallstadt. Phía mẹ của Donald Trump là người gốc Scotland.
Friedrich Trump có đi đào vàng ở Klondike không?
Theo các sách tiểu sử, ông không làm giàu bằng việc đào vàng mà bằng việc mở nhà hàng và nhà trọ phục vụ người đi tìm vàng, ở Bennett thuộc British Columbia và Whitehorse thuộc Yukon. Có tài liệu nhắc ông từng đăng ký một số khu đất có thể có vàng, nhưng nguồn thu chính đến từ dịch vụ ăn ở.
Công ty E. Trump & Son là gì?
Đó là công ty xây dựng do Elizabeth Christ Trump và con trai Fred lập vào thập niên 1920 sau khi Friedrich mất. Vì Fred chưa đủ tuổi ký giấy tờ, bà đứng tên giao dịch. Công ty xây nhà để bán ở Queens, là tiền thân của doanh nghiệp mà về sau Donald Trump điều hành dưới tên Trump Organization.
Vì sao Friedrich Trump không ở lại Đức?
Theo tài liệu lịch sử được nhiều sách tiểu sử dẫn, khi ông muốn trở về Kallstadt sống cùng vợ, chính quyền Bavaria không cho ở lại vì ông đã di cư khi chưa thực hiện nghĩa vụ quân sự. Năm 1905, hai vợ chồng quay lại New York và định cư hẳn ở Queens.
Câu chuyện của Friedrich Trump có giá trị gì cho người kinh doanh hôm nay?
Nó minh hoạ hai nguyên tắc vẫn còn dùng được: phục vụ nhu cầu thiết yếu của một dòng người đang đổ về thay vì đặt cược vào điều may rủi, và biết rút ra khi thị trường bắt đầu cạn. Nó cũng nhắc rằng tài sản bất động sản tích lũy dần có thể trở thành nền móng cho thế hệ sau.