Với một doanh nghiệp sống bằng cái tên, đăng ký nhãn hiệu là việc nền tảng: không có quyền đối với nhãn hiệu thì không thể cấp phép cho ai, cũng không thể ngăn người khác dùng tên. Cái tên Trump được đăng ký ở nhiều nước cho nhiều nhóm hàng và dịch vụ khác nhau, từ bất động sản, khách sạn, golf đến hàng tiêu dùng, và ít nhất một lần phải mất nhiều năm tranh chấp vì người khác nộp đơn trước.
Bài này giải thích các nguyên tắc chung của bảo hộ nhãn hiệu qua tình huống thương hiệu Trump: nhãn hiệu được bảo hộ theo từng nước và từng nhóm hàng, nguyên tắc ai nộp trước được ưu tiên ở nhiều nước, cách hệ thống Madrid giúp nộp đơn một lần cho nhiều nước, và những gì doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam nên làm trước khi đưa tên mình ra ngoài. Thủ tục cụ thể ở Việt Nam thực hiện theo quy định hiện hành của luật sở hữu trí tuệ; bài chỉ nêu nguyên lý.
Ba nguyên tắc nền tảng của bảo hộ nhãn hiệu
Bảo hộ theo lãnh thổ. Nhãn hiệu đăng ký ở Mỹ chỉ có hiệu lực ở Mỹ. Muốn được bảo hộ ở Ấn Độ, Philippines hay Việt Nam, phải có văn bằng ở từng nước đó (trực tiếp hoặc qua hệ thống quốc tế). Đây là lý do một thương hiệu muốn cấp phép tên ra nước ngoài phải đăng ký trước ở chính nước đối tác.
Bảo hộ theo nhóm hàng và dịch vụ. Hầu hết các nước dùng Bảng phân loại quốc tế Nice, chia hàng hoá và dịch vụ thành 45 nhóm. Đăng ký tên cho nhóm dịch vụ khách sạn không tự động bảo vệ tên đó cho nhóm đồ uống hay dịch vụ xây dựng. Một thương hiệu đa ngành như Trump vì vậy phải nộp đơn cho rất nhiều nhóm.
Ở nhiều nước, ai nộp trước được ưu tiên. Mỹ truyền thống coi trọng việc sử dụng thực tế, nhưng phần lớn các nước khác, trong đó có Việt Nam và Trung Quốc, theo nguyên tắc nộp đơn đầu tiên: người nộp trước thường được ưu tiên, kể cả khi người khác dùng tên đó trước ở nước ngoài. Chỉ có ngoại lệ trong một số trường hợp như nhãn hiệu nổi tiếng hay đơn nộp với dụng ý xấu, và chứng minh các ngoại lệ này tốn thời gian.
Khi người khác nộp đơn trước: một tranh chấp kéo dài
Trường hợp được báo chí nhắc nhiều xảy ra ở Trung Quốc. Theo các nguồn tin kinh doanh, khoảng năm 2006 phía Trump nộp đơn đăng ký tên cho nhóm dịch vụ xây dựng, nhưng một cá nhân trong nước đã nộp đơn cho cùng tên, cùng nhóm vài ngày trước đó. Cơ quan nhãn hiệu chấp nhận đơn nộp trước. Phía Trump khiếu nại qua nhiều cấp và mất khoảng mười năm mới giành lại được quyền với tên trong nhóm này.
Tình huống này không hiếm. Ở các nước theo nguyên tắc nộp trước, có những người chuyên đăng ký tên thương hiệu nước ngoài chưa vào thị trường, rồi chờ bán lại cho chủ thật hoặc dùng để cản trở. Giới sở hữu trí tuệ gọi hiện tượng này là chiếm dụng nhãn hiệu. Doanh nghiệp nước ngoài thường chỉ phát hiện khi chuẩn bị vào thị trường, lúc đó lựa chọn là mua lại tên, kiện tụng kéo dài, hoặc đổi tên tại nước đó.
Bài học ở mức nguyên lý: muốn vào một thị trường, nhất là thị trường theo nguyên tắc nộp trước, phải đăng ký nhãn hiệu từ sớm, trước khi công bố kế hoạch, trước khi ký với đối tác địa phương. Chi phí đăng ký thấp hơn rất nhiều so với chi phí giành lại tên.
Hệ thống Madrid: một đơn cho nhiều nước
Để không phải nộp đơn riêng ở từng nước, doanh nghiệp có thể dùng hệ thống Madrid do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) quản lý, dựa trên Thoả ước Madrid (1891) và Nghị định thư Madrid (1989). Người nộp có đơn hoặc văn bằng ở nước mình nộp một đơn quốc tế, chỉ định các nước thành viên muốn bảo hộ, trả phí theo từng nước. Mỗi nước được chỉ định vẫn xét đơn theo luật riêng và có thể từ chối.
Việt Nam là thành viên của hệ thống Madrid từ lâu (Thoả ước từ năm 1949, Nghị định thư từ năm 2006), nên doanh nghiệp Việt có thể dùng đơn trong nước làm cơ sở để mở rộng bảo hộ ra nước ngoài, và doanh nghiệp nước ngoài cũng có thể chỉ định Việt Nam trong đơn quốc tế của họ.
Ưu điểm của hệ thống là một thủ tục, một ngôn ngữ, một lần gia hạn cho nhiều nước. Nhược điểm: trong vài năm đầu, đăng ký quốc tế phụ thuộc vào đơn gốc trong nước, nếu đơn gốc bị huỷ thì các chỉ định cũng bị ảnh hưởng. Với thương hiệu tên riêng có kế hoạch ra nhiều nước như Trump, kết hợp đăng ký trực tiếp ở các thị trường quan trọng và qua Madrid ở các thị trường khác là cách phổ biến.
Những điểm khác biệt khi nhãn hiệu là tên một người
Đăng ký tên người làm nhãn hiệu có vài vấn đề riêng mà nhãn hiệu tự đặt không gặp. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý; quy định cụ thể khác nhau theo từng nước:
| Vấn đề | Vì sao phát sinh | Cách xử lý thường gặp |
|---|---|---|
| Tính phân biệt | Họ tên phổ biến có thể bị coi là thiếu khả năng phân biệt | Kết hợp với yếu tố khác, chứng minh tên đã được nhận biết qua sử dụng |
| Sự đồng ý của người mang tên | Nhiều nước không cho đăng ký tên người khác khi chưa được đồng ý | Người mang tên đứng đơn hoặc có văn bản đồng ý |
| Trùng tên với người khác | Người cùng họ tên có quyền dùng tên mình trong một số trường hợp | Giới hạn phạm vi, thêm yếu tố nhận diện riêng |
| Tên danh nhân, người nổi tiếng | Nhiều nước cấm đăng ký tên lãnh tụ, danh nhân hoặc người nổi tiếng khi không được phép | Không dùng, hoặc xin phép hợp lệ |
| Chuyển giao khi người mang tên rời doanh nghiệp | Tên gắn với người, nhãn hiệu thuộc doanh nghiệp | Thoả thuận trước về quyền dùng tên khi tách ra |
Đây là lý do nhiều doanh nghiệp gia đình chuyển quyền sở hữu nhãn hiệu tên người sáng lập sang công ty từ sớm, kèm thoả thuận về việc người mang tên có được dùng tên của chính mình cho hoạt động khác hay không.
Đăng ký mới là một nửa: giám sát và thực thi quyền
Văn bằng nhãn hiệu cho quyền, nhưng quyền chỉ có giá trị khi được thực thi. Một thương hiệu nổi tiếng như Trump phải đối mặt thường xuyên với người dùng tên trái phép: hàng hoá in tên không được cấp phép, dự án nhỏ ở đâu đó tự gắn chữ Trump để thu hút khách, tên miền mang tên được đăng ký để bán lại. Doanh nghiệp sở hữu thương hiệu lớn thường có bộ phận hoặc công ty luật theo dõi các đơn đăng ký mới trên thế giới và gửi phản đối khi thấy đơn trùng.
Việc giám sát gồm ba lớp. Lớp đầu là theo dõi công báo sở hữu công nghiệp của các nước quan trọng để phản đối đơn trùng trong thời hạn luật định. Lớp thứ hai là theo dõi thị trường, gồm cả sàn thương mại điện tử, để phát hiện hàng giả mạo. Lớp thứ ba là xử lý: gửi thư yêu cầu dừng vi phạm, yêu cầu sàn gỡ sản phẩm, hoặc đề nghị cơ quan chức năng xử lý theo quy định.
Có một nguyên lý quan trọng: chủ nhãn hiệu bỏ mặc vi phạm trong thời gian dài có thể làm cái tên yếu đi, cả về pháp lý lẫn cảm nhận của khách hàng. Với doanh nghiệp nhỏ, giám sát không cần tốn kém: đặt lịch tra cứu định kỳ cơ sở dữ liệu nhãn hiệu, theo dõi các sàn thương mại điện tử với tên của mình, và lưu bằng chứng sử dụng nhãn hiệu (hoá đơn, ảnh sản phẩm) để dùng khi cần.
Lộ trình bảo hộ cái tên cho doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam
Không cần quy mô như Trump Organization, một cửa hàng có tên tốt vẫn nên bảo vệ nó theo trình tự sau:
- Tra cứu trước khi chọn tên. Kiểm tra cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của Cục Sở hữu trí tuệ và của WIPO để tránh trùng hoặc tương tự với nhãn hiệu đã đăng ký cho cùng nhóm hàng.
- Xác định nhóm hàng cần bảo hộ. Đăng ký nhóm đang kinh doanh và các nhóm có kế hoạch mở rộng gần (ví dụ tiệm bánh đăng ký cả nhóm bánh kẹo và dịch vụ ăn uống).
- Nộp đơn trong nước sớm. Theo nguyên tắc nộp trước, ngày nộp đơn rất quan trọng; đừng đợi đến khi cửa hàng nổi tiếng mới nộp.
- Quyết định ai đứng tên. Cá nhân hay công ty; nếu là tên người sáng lập, cân nhắc để công ty đứng tên và người sáng lập ký văn bản đồng ý.
- Đăng ký ở nước ngoài trước khi xuất khẩu hoặc tìm đối tác. Dùng hệ thống Madrid hoặc nộp trực tiếp ở thị trường mục tiêu, trước khi công bố kế hoạch.
- Theo dõi và gia hạn. Ở Việt Nam, văn bằng nhãn hiệu có thời hạn và gia hạn được nhiều lần theo quy định hiện hành; theo dõi đơn của người khác để phản đối kịp thời nếu có đơn trùng.
Phí và thời gian xử lý đơn thay đổi theo quy định từng thời kỳ; nên xem thông tin chính thức của Cục Sở hữu trí tuệ hoặc hỏi tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.
Áp dụng thế nào, và nên dè chừng gì
Điều đáng học từ thương hiệu Trump là coi nhãn hiệu như hạ tầng chứ không như thủ tục. Mô hình cấp phép tên ra nhiều nước chỉ tồn tại được vì cái tên được bảo hộ ở đó; khi một nhóm hàng ở một nước rơi vào tay người khác, doanh nghiệp mất cả cơ hội kinh doanh lẫn nhiều năm tranh chấp. Doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam bán hàng qua sàn thương mại điện tử quốc tế hay tìm nhà phân phối nước ngoài gặp đúng rủi ro này ở quy mô nhỏ hơn.
Ví dụ giả định: chị Thảo có thương hiệu cà phê đặc sản ở Đắk Lắk, đang được một nhà nhập khẩu ở nước ngoài hỏi mua. Trước khi gửi mẫu và công bố hợp tác, chị nên đăng ký nhãn hiệu ở thị trường đó, vì theo nguyên tắc nộp trước, chính đối tác hoặc người thứ ba có thể nộp đơn trước rồi giữ tên.
Điều nên dè chừng: đừng đăng ký tên người nổi tiếng hay thương hiệu của người khác với hy vọng bán lại; ngoài việc dễ bị từ chối hoặc huỷ bỏ, hành vi này có thể bị coi là cạnh tranh không lành mạnh theo quy định hiện hành. Và đừng nghĩ đăng ký xong là xong: nhãn hiệu không sử dụng trong thời gian dài có thể bị yêu cầu chấm dứt hiệu lực.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ký nhãn hiệu ở Việt Nam có được bảo hộ ở nước ngoài không?
Không. Nhãn hiệu được bảo hộ theo lãnh thổ, văn bằng Việt Nam chỉ có hiệu lực ở Việt Nam. Muốn được bảo hộ ở nước khác phải nộp đơn ở nước đó, trực tiếp hoặc qua hệ thống Madrid dựa trên đơn hoặc văn bằng trong nước.
Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên nghĩa là gì?
Khi hai người cùng nộp đơn cho nhãn hiệu trùng hoặc tương tự cho cùng nhóm hàng, người nộp trước thường được ưu tiên, không phụ thuộc ai dùng tên trước. Có ngoại lệ cho nhãn hiệu nổi tiếng và đơn nộp với dụng ý xấu, nhưng chứng minh thường mất nhiều thời gian và chi phí.
Hệ thống Madrid là gì?
Đó là hệ thống đăng ký nhãn hiệu quốc tế do WIPO quản lý, cho phép nộp một đơn và chỉ định nhiều nước thành viên. Mỗi nước vẫn xét đơn theo luật riêng. Việt Nam là thành viên nên doanh nghiệp Việt có thể dùng hệ thống này để mở rộng bảo hộ ra nước ngoài.
Có thể đăng ký họ tên của mình làm nhãn hiệu không?
Về nguyên tắc có thể, nếu tên có khả năng phân biệt và không trùng với nhãn hiệu đã đăng ký cho cùng nhóm hàng. Họ tên quá phổ biến có thể khó được chấp nhận nếu đứng một mình. Nên tra cứu trước và tham khảo tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.
Nhãn hiệu nên đứng tên cá nhân hay công ty?
Đứng tên công ty giúp tách tài sản thương hiệu khỏi cá nhân, thuận lợi khi góp vốn, bán doanh nghiệp hay cấp phép. Đứng tên cá nhân thì người sáng lập giữ quyền chặt hơn nhưng chuyển giao phức tạp hơn. Lựa chọn nên tính đến kế hoạch dài hạn của doanh nghiệp.
Phát hiện người khác đã đăng ký tên của mình ở nước ngoài thì làm gì?
Trước hết, nhờ luật sư sở hữu trí tuệ ở nước đó đánh giá khả năng phản đối hoặc yêu cầu huỷ, dựa trên dụng ý xấu hoặc việc nhãn hiệu không được sử dụng. Song song, cân nhắc phương án thương lượng mua lại hoặc dùng tên khác tại thị trường đó nếu tranh chấp quá tốn kém.