Sự nghiệp kinh doanh của Donald Trump đi qua năm chặng lớn: lớn lên trong công ty xây nhà cho thuê của cha ở Queens và Brooklyn (thập niên 1950–1960), bước sang Manhattan với các dự án khách sạn và toà tháp (thập niên 1970–1980), mở rộng sang nhiều ngành rồi rơi vào khủng hoảng nợ (cuối 1980 – đầu 1990), tái cơ cấu và chuyển dần sang mô hình hợp tác, cấp phép tên (1990–2000), rồi trở thành gương mặt truyền hình và chủ các sân golf (2000–2015).
Bài này sắp các mốc đó theo thứ tự thời gian, mỗi mốc kèm ý nghĩa kinh doanh của nó, để bạn đọc tiểu sử như đọc một hồ sơ tình huống: doanh nghiệp đứng ở đâu, đã chọn gì, được gì và trả giá gì. Năm tháng lấy theo các nguồn phổ biến (sách do chính ông đứng tên, sách tiểu sử, báo kinh doanh lớn); chỗ nào các nguồn chưa thống nhất, bài ghi "khoảng". Phần đời tư và chính trị nằm ngoài phạm vi trang này.
Chặng 1 (1946–1968): lớn lên trong một doanh nghiệp nhà cho thuê
Gốc của mọi chuyện về sau là một doanh nghiệp gia đình đã chạy được hai thế hệ trước khi Donald Trump bước vào:
- 1946: Donald John Trump sinh ngày 14/6 ở quận Queens, New York, là người con thứ tư trong năm người con của Fred Trump, một nhà thầu kiêm chủ nhà cho thuê đã có tiếng ở Queens và Brooklyn.
- Thập niên 1950: công ty của cha xây các khu căn hộ cho thuê lớn ở Brooklyn bằng vốn vay có bảo lãnh của chương trình nhà ở liên bang; cậu con trai theo cha đi thu tiền nhà, xem công trường từ khi còn nhỏ.
- 1959–1964: học nội trú ở Học viện Quân sự New York, một trường trung học tư thục theo nếp kỷ luật quân đội.
- 1964–1968: học hai năm ở Đại học Fordham rồi chuyển sang Trường Wharton (Đại học Pennsylvania), tốt nghiệp cử nhân kinh tế năm 1968; trong thời gian này đã cùng cha theo dõi một dự án mua lại khu căn hộ ở Cincinnati.
Ý nghĩa kinh doanh của chặng này nằm ở chỗ: người khởi nghiệp ở đây không bắt đầu từ số không. Ông thừa hưởng một nghề đã thành nếp (tìm đất, vay vốn, xây, cho thuê, giữ chi phí thấp), một mạng quan hệ với ngân hàng và chính quyền địa phương, và một bảng cân đối có tài sản để thế chấp. Đọc tiểu sử mà bỏ qua điểm xuất phát này thì dễ rút ra bài học sai về tốc độ thành công.
Chặng 2 (1968–1980): từ công ty của cha sang đất Manhattan
Mười hai năm này là lúc người con tách dần khỏi mô hình của cha, đi từ khu ngoại ô sang trung tâm thành phố:
- 1968: vào làm toàn thời gian ở công ty gia đình, phụ trách dần các khu căn hộ cho thuê ở Queens, Brooklyn.
- Đầu thập niên 1970: giữ chức chủ tịch công ty, cha lên làm chủ tịch hội đồng; doanh nghiệp bắt đầu dùng tên Trump Organization. Ông dọn sang sống ở Manhattan để gần nơi diễn ra các thương vụ lớn.
- 1974: giành quyền chọn mua hai bãi đường sắt bỏ hoang ở bờ tây Manhattan từ công ty đường sắt Penn Central đang phá sản; một bãi về sau thành nơi xây trung tâm hội nghị của thành phố, bãi kia sau nhiều năm thành khu căn hộ ven sông.
- 1976–1980: mua khách sạn Commodore cũ cạnh nhà ga Grand Central, hợp tác với tập đoàn Hyatt cải tạo thành khách sạn Grand Hyatt, khai trương năm 1980, với khoản miễn giảm thuế dài hạn của thành phố.
Thời điểm ông vào Manhattan là lúc New York gần như vỡ nợ (khủng hoảng tài chính thành phố giữa thập niên 1970), giá bất động sản xuống thấp, ngân hàng dè dặt, chính quyền cần người chịu bỏ vốn. Bài học thường được nhắc là vào thị trường khi người khác rút ra. Chi tiết cách đàm phán thương vụ Commodore có ở chuyên mục nghệ thuật đàm phán; ở đây chỉ cần nhớ đó là dự án lớn đầu tiên mang dấu ấn riêng của ông.
Chặng 3 (1980–1990): tăng tốc, đa ngành và vay nợ lớn
Thập niên 1980 là giai đoạn mở rộng nhanh nhất, cũng là lúc mầm khủng hoảng được gieo:
- 1983: khánh thành Trump Tower trên Đại lộ Thứ Năm, toà nhà đa năng với khối bán lẻ, văn phòng và căn hộ cao cấp, sau này là trụ sở công ty.
- 1983–1985: sở hữu đội bóng bầu dục New Jersey Generals ở một giải đấu mới; mua dinh thự Mar-a-Lago ở Palm Beach, Florida (1985).
- 1984–1990: vào thành phố nghỉ dưỡng Atlantic City với ba khu khách sạn có sòng bạc, khu cuối cùng là Taj Mahal khai trương năm 1990.
- 1987: xuất bản cuốn The Art of the Deal (viết cùng một nhà báo chấp bút), sách bán chạy trên toàn nước Mỹ.
- 1988–1989: mua khách sạn Plaza ở New York, mua lại một hãng bay con thoi giữa các thành phố bờ đông và đổi tên thành Trump Shuttle, mua một du thuyền lớn.
Gần như mọi thương vụ chặng này đều dùng tỷ lệ vay rất cao, nhiều khoản có bảo lãnh cá nhân. Khi thị trường bất động sản và ngành du lịch cùng đi xuống cuối thập niên 1980, cấu trúc nợ đó trở thành gánh nặng. Đây là chặng hay được kể nhất nhưng cũng dễ đọc lệch nhất: phần nổi là những toà nhà mang tên, phần chìm là lịch trả nợ dồn vào cùng một thời điểm.
Chặng 4 (1990–2003): khủng hoảng nợ, tái cơ cấu và đổi cách làm
Mười năm này biến một nhà phát triển dùng vốn vay thành một doanh nghiệp đi theo hướng hợp tác:
- 1990–1992: khủng hoảng nợ; đàm phán lại với các ngân hàng, bán hoặc nhường một phần du thuyền, hãng bay, khách sạn Plaza; các công ty sòng bạc ở Atlantic City lần lượt tái cơ cấu theo thủ tục phá sản doanh nghiệp (chi tiết ở chuyên mục thất bại và làm lại).
- 1994–1995: chuyển nhượng phần lớn dự án bãi đường sắt bờ tây cho một nhóm nhà đầu tư Hồng Kông, giữ lại phần hùn; mua toà nhà 40 Wall Street; đưa công ty sòng bạc lên sàn chứng khoán New York (1995); biến Mar-a-Lago thành câu lạc bộ có hội viên.
- 1997: khai trương toà khách sạn – căn hộ ở số 1 Central Park West, dự án cải tạo một cao ốc văn phòng cũ, trong đó phía ông đóng vai nhà phát triển kiêm quản lý, đối tác tài chính bỏ phần lớn vốn.
- Cuối thập niên 1990 – đầu 2000: bắt đầu mua và xây sân golf; khánh thành Trump World Tower gần trụ sở Liên Hợp Quốc (2001) cùng một tập đoàn Hàn Quốc.
Điểm đáng học của chặng này không nằm ở các toà nhà mà ở việc thay đổi mô hình: ít bỏ vốn của mình hơn, lấy phí phát triển và phí quản lý, dùng tên tuổi làm phần góp vốn. Đó là bước chuẩn bị cho chặng cấp phép thương hiệu sau đó.
Chặng 5 (2004–2016): truyền hình, cấp phép tên và sân golf
Chặng cuối của sự nghiệp kinh doanh thuần tuý thiên về tài sản vô hình:
- 2004: chương trình truyền hình thực tế The Apprentice lên sóng đài NBC, đưa hình ảnh doanh nhân của ông tới khán giả đại chúng; chương trình kéo dài hơn mười năm với nhiều mùa.
- Giữa thập niên 2000 – 2015: hàng loạt thỏa thuận cấp phép tên cho các dự án căn hộ, khách sạn của đối tác ở nhiều nước; tên Trump xuất hiện trên toà nhà mà Trump Organization không sở hữu.
- 2012–2014: mở sân golf ven biển ở Aberdeenshire, Scotland, và mua khu nghỉ dưỡng golf Turnberry, cũng ở Scotland; mảng golf thành một trụ cột doanh thu.
- 2013–2016: thuê dài hạn toà nhà bưu điện cổ ở Washington để cải tạo thành khách sạn, khai trương năm 2016.
- Từ 2017: ông chuyển sang hoạt động chính trị và làm tổng thống Mỹ hai nhiệm kỳ (2017–2021 và từ 2025); việc điều hành hằng ngày của Trump Organization giao cho hai người con trai.
Đến cuối chặng này, Trump Organization là tổ hợp của bốn loại hoạt động: sở hữu bất động sản, vận hành khách sạn và câu lạc bộ golf, cấp phép tên, và thu nhập từ sách, truyền hình. Các bài khác trong chuyên mục này đi sâu từng chặng.
Những điều một dòng thời gian không cho thấy
Một bảng mốc năm tháng dễ tạo cảm giác mọi việc diễn ra theo kế hoạch. Thực tế có ít nhất ba lớp thông tin bị che khuất. Thứ nhất, Trump Organization là công ty tư nhân, không công bố báo cáo tài chính, nên doanh thu, lợi nhuận, nợ của từng giai đoạn chủ yếu được biết qua hồ sơ vay vốn, hồ sơ tòa án công khai, điều tra báo chí và lời kể của chính ông. Các nguồn này thường chênh nhau.
Thứ hai, những dự án không thành ít khi lọt vào dòng thời gian. Mỗi toà nhà được khánh thành thường đi kèm vài khu đất đã đặt cọc rồi bỏ, vài đề xuất bị thành phố bác, vài đối tác rút lui. Đọc tiểu sử mà chỉ thấy các công trình đứng vững là mắc lỗi người sống sót: kết luận rằng cách làm nào đó hiệu quả chỉ vì không nhìn thấy những lần nó thất bại.
Thứ ba, sách tự kể và sách tiểu sử đều có người chấp bút, biên tập, có góc nhìn riêng. The Art of the Deal được viết cùng một nhà báo; nhiều cuốn tiểu sử độc lập lại do những người có quan điểm phê phán viết. Cách đọc an toàn là lấy những mốc mà cả hai phía cùng ghi nhận làm khung, còn diễn giải thì đối chiếu từ nhiều nguồn trước khi tin.
Áp dụng thế nào: đọc dòng thời gian như một chủ doanh nghiệp
Đặt các chặng cạnh nhau, có thể rút ra một bảng đối chiếu cho người kinh doanh ở Việt Nam, kể cả quy mô rất nhỏ:
| Chặng | Điều nên học | Điều nên dè chừng |
|---|---|---|
| Công ty của cha | Học nghề từ chân công trường, hiểu dòng tiền cho thuê trước khi làm dự án lớn | Đừng so tốc độ của mình với người có sẵn vốn và quan hệ gia đình |
| Vào Manhattan | Mua khi thị trường xuống, dùng quyền chọn mua để giữ cơ hội với ít vốn | Vào lúc thị trường xấu cần đủ sức chờ nhiều năm |
| Thập niên 1980 | Dự án mang dấu ấn, hoàn thiện chỉn chu tạo giá bán cao | Mở rộng sang ngành không rành bằng tiền vay là công thức của khủng hoảng |
| 1990–2003 | Khi kẹt nợ thì ngồi lại với chủ nợ sớm, đổi sang mô hình ít vốn | Tái cơ cấu có cái giá: mất tài sản, mất quyền kiểm soát |
| 2004–2016 | Uy tín và tên tuổi có thể thành tài sản kinh doanh | Thương hiệu gắn một con người thì rủi ro của người đó là rủi ro của công ty |
Một cách dùng thực tế: vẽ dòng thời gian của chính doanh nghiệp mình theo cùng khuôn (điểm xuất phát, lần mở rộng, lần khủng hoảng, lần đổi mô hình) rồi tự hỏi mình đang ở chặng nào và đang mang loại nợ gì. Việc này mất một buổi tối nhưng giúp thấy rõ những quyết định đang lặp lại.
Câu hỏi thường gặp
Donald Trump bắt đầu kinh doanh từ năm nào?
Ông làm việc cùng cha từ thời còn đi học, theo cha xem công trường và tham gia một dự án mua lại khu căn hộ ở Cincinnati khi học đại học. Ông vào làm toàn thời gian ở công ty gia đình năm 1968, sau khi tốt nghiệp Trường Wharton, và nắm chức chủ tịch công ty vào đầu thập niên 1970.
Dự án lớn đầu tiên do Donald Trump tự dẫn dắt là gì?
Thường được kể là việc cải tạo khách sạn Commodore cũ cạnh nhà ga Grand Central thành khách sạn Grand Hyatt, khai trương năm 1980. Trước đó ông đã có quyền chọn mua các bãi đường sắt bờ tây Manhattan từ năm 1974, nhưng các dự án trên những khu đất đó mất nhiều năm mới thành hình.
Tên Trump Organization có từ khi nào?
Doanh nghiệp của gia đình trước đó hoạt động dưới nhiều pháp nhân, trong đó có công ty E. Trump & Son do bà nội và cha ông lập từ thập niên 1920. Tên Trump Organization được dùng từ đầu thập niên 1970, khi Donald Trump giữ chức chủ tịch và chuyển trọng tâm sang Manhattan.
Giai đoạn khó khăn nhất trong sự nghiệp kinh doanh của ông là khi nào?
Hầu hết các nguồn đều chỉ về khoảng 1990–1992, khi nhiều khoản vay lớn của thập niên 1980 đến hạn đúng lúc thị trường bất động sản và ngành du lịch đi xuống. Ông phải đàm phán lại nợ với các ngân hàng, bán bớt tài sản, và các công ty sòng bạc phải tái cơ cấu theo thủ tục phá sản doanh nghiệp.
Sau năm 2017 ai điều hành Trump Organization?
Từ năm 2017, việc điều hành hằng ngày được giao cho hai người con trai là Donald Trump Jr. và Eric Trump, cùng đội ngũ quản lý lâu năm của công ty. Đây vẫn là một doanh nghiệp tư nhân thuộc sở hữu gia đình, không niêm yết, nên phần lớn số liệu kinh doanh không được công bố đầy đủ.
Đọc tiểu sử kinh doanh của Trump nên bắt đầu từ sách nào?
Cuốn The Art of the Deal (1987) kể giai đoạn đến cuối thập niên 1980 theo lời chính ông; cuốn The Art of the Comeback (1997) kể giai đoạn khủng hoảng và hồi phục. Nên đọc kèm ít nhất một cuốn tiểu sử do nhà báo độc lập viết để có góc nhìn đối chiếu, vì sách tự kể thường chọn lọc chi tiết có lợi.