Muốn truyền một cửa hàng gia đình cho con, cách nhà Trump làm gợi ra ba bước đáng học: cho con tập sự từ việc thật và việc khó, để con tự làm một mảng mới thay vì chỉ ngồi vào ghế của cha mẹ, rồi chuyển quyền dần trong khi người đi trước vẫn đứng sau hậu thuẫn. Donald Trump bắt đầu trong công ty xây nhà cho thuê của cha là Fred Trump ở Queens và Brooklyn, rồi mới đưa tên mình sang Manhattan — một thị trường cha ông ít đụng tới.
Bài này không kể lại tiểu sử (phần đó có ở danh mục hành trình kinh doanh), mà chuyển cách chuyển giao ấy thành việc làm cho một tiệm tạp hoá, tiệm điện nước hay quán ăn gia đình ở Việt Nam. Cuối bài là những điều không nên bắt chước, vì một gia đình kinh doanh nhỏ không có vốn liếng và quan hệ như một công ty bất động sản ở New York.
Nhà Trump chuyển giao thế nào: ba điều đáng chú ý
Tập sự từ việc thật. Trong The Art of the Deal (1987), Donald Trump kể thời trẻ hay theo cha đi xem công trình, nghe cha mặc cả với nhà thầu và có lúc đi cùng người thu tiền nhà ở những khu chung cư khó thu. Khi còn đi học, ông được tham gia dự án khu căn hộ Swifton Village ở Cincinnati mà công ty gia đình mua lại. Đó là những việc cụ thể, có trách nhiệm, không phải đứng nhìn.
Tự mở một mảng mới. Sau khi học xong ở Trường Wharton năm 1968, ông làm cho công ty của cha vài năm rồi bắt đầu tìm dự án ở Manhattan, nơi cha ông gần như không làm. Theo cách ông kể, ông muốn làm loại công trình khác với nhà cho thuê bình dân của cha. Việc mở mảng riêng giúp người con chứng minh năng lực mà không phải giành ghế với người đi trước.
Chuyển quyền dần, người cũ đứng sau. Khoảng đầu thập niên 1970, Donald trở thành người điều hành công ty, còn Fred Trump vẫn giữ vai trò ở phía sau. Nhiều sách tiểu sử ghi nhận người cha đã hậu thuẫn con bằng quan hệ với ngân hàng và giới chính quyền địa phương trong các dự án đầu tiên ở Manhattan. Về sau, các con của Donald cũng lần lượt giữ vị trí quản lý trong Trump Organization.
Một câu về lý thuyết. Các khung lý thuyết về doanh nghiệp gia đình như mô hình ba vòng tròn hay hiến chương gia đình có ở các trang chuyên về quản trị doanh nghiệp; ở đây chỉ bàn chuyện cửa hàng nhỏ.
Cho con tập sự: bắt đầu từ việc khó, có trả lương
Lỗi phổ biến của nhiều gia đình buôn bán là để con "phụ cho vui" ở quầy thu ngân hoặc giao cho con việc nhẹ nhất. Con lớn lên quen với cửa hàng nhưng không biết những phần khó: mặc cả với mối hàng, đòi nợ khách quen, xử lý hàng tồn, giữ chân thợ. Bài học từ chuyện Donald Trump đi theo người thu tiền nhà là cho con đụng vào những việc khó chịu nhất của nghề từ sớm.
Thứ hai, trả lương cho con như trả cho người làm, theo mức công việc. Trả lương rõ ràng giúp con thấy công sức có giá, giúp cha mẹ tách tiền nhà với tiền cửa hàng, và tạo thói quen đánh giá theo kết quả. Một đứa con được cho tiền tuỳ hứng sẽ khó phân biệt đâu là quà của gia đình, đâu là phần mình làm ra.
Thứ ba, cho con ra ngoài làm một thời gian trước khi về. Nhiều người kế nghiệp tốt từng làm cho doanh nghiệp khác vài năm, học cách một tổ chức khác vận hành rồi mới mang về những thứ cửa hàng nhà mình chưa có. Donald Trump học kinh doanh ở trường trước khi làm cho cha; với một cửa hàng nhỏ, một khoá học kế toán, một năm làm ở chuỗi bán lẻ cũng có ích tương tự. Người con trở về với một góc nhìn từ bên ngoài thường dễ thấy những thói quen cũ của tiệm đã không còn hợp, và nhân viên cũng nể hơn một người đã từng làm việc ở nơi khác.
Để con mở một mảng mới thay vì chỉ ngồi vào ghế cũ
Cha mẹ thường muốn con làm y như mình, còn con thường muốn đổi hết. Cách nhà Trump làm gợi ra lối thứ ba: giữ phần cũ ổn định, cho con một mảng mới có giới hạn để tự chịu trách nhiệm. Với cửa hàng gia đình Việt Nam, mảng mới có thể là:
- Bán hàng trực tuyến: con lo trang bán hàng, chụp ảnh, trả lời khách, giao hàng; cha mẹ lo nguồn hàng và giá.
- Một dòng sản phẩm mới: tiệm điện nước thêm mảng thiết bị tiết kiệm điện, quán phở thêm món mang đi đóng hộp.
- Một nhóm khách mới: con nhận khách công trình, khách văn phòng, khách sỉ — những nhóm cha mẹ ít tiếp xúc.
- Một chi nhánh nhỏ: chỉ khi phần cũ đã ổn và tiền vốn dành riêng, không đụng vào tiền sống của gia đình.
Điều quan trọng là mảng mới có ngân sách riêng, mục tiêu riêng và thời hạn đánh giá. Con được quyết trong phạm vi đó, được sai trong phạm vi đó. Nếu thất bại, gia đình mất một khoản đã chấp nhận trước; nếu thành công, con có thành tích để những người làm lâu năm trong cửa hàng nể.
Chuyển quyền theo từng nấc, không chuyển một lần
Ở nhà Trump, chuyển giao diễn ra trong nhiều năm: người con điều hành nhưng người cha vẫn hậu thuẫn. Với cửa hàng gia đình, có thể chia thành các nấc rõ ràng, mỗi nấc có điều kiện để lên nấc sau. Bảng dưới là một gợi ý, thời gian chỉ mang tính ví dụ:
| Nấc | Con được quyết | Cha mẹ vẫn giữ | Điều kiện lên nấc sau |
|---|---|---|---|
| 1. Tập sự | Việc hằng ngày được giao | Mọi quyết định về tiền, hàng, người | Làm đủ các khâu, kể cả khâu khó |
| 2. Phụ trách một mảng | Toàn bộ mảng mới trong ngân sách | Mảng cũ, vay nợ, tài sản | Mảng mới có lãi hoặc rút ra bài học rõ |
| 3. Điều hành hằng ngày | Nhập hàng, giá bán, nhân viên | Vay nợ lớn, mua bán tài sản | Một năm điều hành không có sự cố lớn |
| 4. Chủ chính | Hầu hết quyết định | Tư vấn, quan hệ với mối lâu năm | Gia đình thống nhất phần sở hữu |
| 5. Cha mẹ lui hẳn | Toàn quyền | Phần sở hữu hoặc khoản thu đã thoả thuận | — |
Điểm khó nhất thường không nằm ở con mà ở cha mẹ: đã giao nấc nào thì đừng âm thầm quyết thay ở nấc đó. Nhân viên và mối hàng sẽ nhìn ai là người quyết thật; nếu mọi chuyện vẫn phải "hỏi ông bà", người con không bao giờ có uy.
Tình huống giả định: ông Sáu giao tiệm điện nước ở Vĩnh Long cho con gái
Ông Sáu (nhân vật giả định) có tiệm điện nước mở hơn hai mươi năm ở Vĩnh Long. Con gái ông, Ngọc, học kế toán ở TP.HCM rồi về quê. Mọi chi tiết là ví dụ giả định.
- Năm đầu tập sự có lương: Ngọc đi giao hàng cho công trình, theo ông gặp mối nhập, tự đi đòi các khoản nợ quá hạn của thợ quen — việc ông ngại nhất.
- Mảng mới có ngân sách: ông dành một khoản cố định để Ngọc mở bán thiết bị điện mặt trời mái nhà loại nhỏ và nhận khách qua mạng, hẹn đánh giá sau mười hai tháng.
- Sổ sách tách bạch: Ngọc lập sổ riêng cho tiệm, tách khỏi tiền chợ của gia đình — điều tiệm chưa từng làm.
- Lên nấc điều hành: sau gần hai năm, Ngọc quyết việc nhập hàng và giá bán; ông giữ quyền với các khoản vay và giữ quan hệ với mấy mối hàng lâu năm.
- Họp gia đình về phần sở hữu: em trai Ngọc không làm ở tiệm. Cả nhà bàn trước chuyện ai sở hữu phần nào và người không làm được hưởng ra sao, rồi nhờ người có chuyên môn hướng dẫn thủ tục theo quy định hiện hành.
Ông Sáu không trao một lần, cũng không giữ mãi. Mỗi nấc có điều kiện rõ, nên khi Ngọc lên nấc mới thì thợ và mối hàng đều biết vì sao.
Nên dè chừng gì khi bắt chước nhà Trump
Thứ nhất, người con trong câu chuyện nhà Trump khởi đầu với một lợi thế rất lớn: công ty đã có tài sản, có quan hệ ngân hàng, có tên tuổi trong ngành. Hậu thuẫn của cha mẹ là điều tốt, nhưng nếu người con chỉ thành công nhờ tiền và quan hệ của gia đình thì chưa ai biết năng lực thật. Với cửa hàng nhỏ, đừng để mảng mới của con được bù lỗ vô hạn bằng tiền của mảng cũ.
Thứ hai, đừng mặc định người nhà là người phù hợp nhất. Nhiều doanh nghiệp gia đình giữ người thân ở vị trí quan trọng dù không đủ năng lực, làm người làm thuê giỏi bỏ đi. Nếu con không hợp hoặc không muốn, cửa hàng có thể giao cho người quản lý ngoài gia đình, cha mẹ giữ phần sở hữu. Ép con kế nghiệp thường hại cả con lẫn cửa hàng.
Thứ ba, chuyện sở hữu và thừa kế cần được nói ra khi mọi người còn hoà thuận. Nhiều tiệm gia đình đứng tên một người nhưng cả nhà cùng góp công; đến lúc chia thì mỗi người nhớ một kiểu. Các vấn đề hộ kinh doanh, góp vốn, thừa kế thực hiện theo quy định hiện hành; khi tài sản đáng kể nên nhờ người có chuyên môn pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Nên cho con làm ở cửa hàng gia đình từ khi nào?
Có thể cho con phụ việc nhỏ từ sớm để quen nghề, nhưng tập sự thật sự — có việc, có trách nhiệm, có lương — nên bắt đầu khi con đã đủ tuổi lao động theo quy định và tự nguyện. Nhiều gia đình thấy hiệu quả hơn khi con đã học xong hoặc làm ở nơi khác một thời gian rồi mới về.
Có nên trả lương cho con khi làm ở cửa hàng nhà mình?
Nên. Trả lương theo mức công việc giúp con thấy giá trị công sức, giúp sổ sách cửa hàng phản ánh đúng chi phí, và tạo sự công bằng với nhân viên ngoài gia đình. Lương không thay cho phần sở hữu hay thừa kế; đó là hai chuyện khác nhau, nên được thoả thuận riêng.
Con muốn đổi hết cách làm của cha mẹ thì sao?
Thay vì tranh cãi về toàn bộ cửa hàng, có thể giao cho con một mảng mới có ngân sách và thời hạn riêng để thử cách làm của mình. Kết quả sau một thời gian sẽ thuyết phục hơn lời nói. Nếu cách mới hiệu quả, áp dụng dần sang phần cũ; nếu không, gia đình chỉ mất một khoản đã tính trước.
Làm sao để nhân viên lâu năm chấp nhận người con?
Nhân viên tôn trọng người làm được việc hơn người được bổ nhiệm. Cho con làm qua các khâu khó, có thành tích ở một mảng riêng, rồi mới giao quyền điều hành. Cha mẹ cũng cần nhất quán: đã giao quyền nào thì không quyết thay sau lưng con, nếu không nhân viên sẽ vẫn đi hỏi ý người cũ.
Nếu không có con nào muốn kế nghiệp thì nên làm gì?
Có ba hướng thường gặp: thuê người quản lý ngoài gia đình trong khi gia đình giữ quyền sở hữu, bán hoặc sang nhượng cho người khác, hoặc thu hẹp dần rồi đóng có trật tự. Hướng nào cũng cần chuẩn bị nhiều năm, nhất là sổ sách rõ ràng để người quản lý hay người mua hiểu được cửa hàng.
Con cái các thế hệ sau của Trump làm gì trong công ty?
Theo báo chí kinh doanh, các con lớn của Donald Trump giữ vị trí quản lý trong Trump Organization từ khoảng giữa thập niên 2000 và sau đó tham gia điều hành. Câu chuyện này chỉ được nhắc ở đây như ví dụ về chuyển giao trong doanh nghiệp gia đình, không đi vào đời tư.